Danyýel kitaby — kyrk ýedinji bölüm

Rimiň kiçi şahy Danyýel kitabynyň sekizinji bapynyň dokuzdan on ikinji aýatlaryna çenli şekillendirilende, ol bozuldyk nyşandyr; çünki ol transwestitizmiň nyşanydyr, erkek bilen aýalyň arasynda yrgyldap duran geýim çalşyjydyr. Bu, Milerit düşünjesi bilen gabat gelýär; ýagny Rim iki döwür arkaly görkezildi: ilkinji döwür Rim döwlet dolandyryşy, ikinji döwür bolsa Rim ybadathana dolandyryşydyr. Emma aýatlarda jynslaryň yrgyldysynda kiçi şah taryhy hem pygamberlik yzygiderliliginden çykarylandyr (bozulandyr). Şeýle-de bolsa, şol dört aýatyň her biri Rim döwlet dolandyryşy ýa-da Rim ybadathana dolandyryşy bilen göni baglanyşykly taryhy aňladýar. Butparaz Rim onuň imperiýa häkimiýetine garşy duranlaryň hemmesini yzarlady, emma onunjy aýatda papaçylyk Rimiň (aýal jynsly) yzarlamasy aýratynlykda göge gönükdirilendir.

Millerçileriň Rim dördünji we ahyrky patyşalyk diýýän düşünjesinde, döwletiň ybadathana geçip, soňra ýene döwlete, soňra bolsa ýene ybadathana geçmegi alada döredýän mesele bolmazdy. Olar Danieliň ikinji babyndaky aýaklardaky demir bilen palçygyň garyşygyny görüp, muny diňe Rimiň iki tapgyry hökmünde düşünýärdiler; dördünji we bäşinji patyşalygyň anyk taryhy yzygiderliligini kesgitlemek zerurlygy bilen aladalanmaýardylar. Olar ýedinji bap barada-da şonuň ýaly düşünýärdiler; ol ýerde Beýik Taňra garşy uly sözler sözlän şahyň, Rimiň haýwanynyň asyl on şahy içinden üç şahyň goparylyp aýrylmagy bilen baglydygyna düşünýärdiler. Hatda Miller dokuzynjy aýatdan on ikinji aýada çenli jyns görnüşiniň üýtgäp durmagyny tanandan hem bolsa, bu onuň dördünji patyşalygyň Rimdigine bolan düşünjesi üçin ähmiýetsiz bolardy. Millerçi düşünjede dördünji patyşalyk 1798-nji ýylda tamamlanýardy, indiki pygamberlik wakasy bolsa Mesihiň Ikinji Gelişi bolup durýardy.

Zenanalyk jynsly şah aýal şekilli şah bilen ruhy zyna edýän zenany görkezýär we bu 10-njy hem-de 12-nji aýatlarda beýan edilýär.

Papalyk häkimiýetiň yzarlamasy hristiançylyga (asmanyň goşunyna) garşy gönükdirildi, we on ikinji aýatda papalyk Rim (aýal jynsynda) Ýewropanyň patyşalary bilen zyna etmek arkaly edilen günäniň üsti bilen öz ganhor işini amala aşyrmak üçin güýç alýar.

Aýatdaky “goşun” papalyga “hemişelik”e garşy berlen harby güýji aňladýar. “Garşy” sözi “-dan” diýen manyny berýär. “Hemişelik” arkaly şekillendirilen Ýewropanyň butparaz patyşalaryndan (butparaz Rimden) papalyga “günä sebäpli” harby goldaw (bir goşun) berildi. Ybadathana bilen döwletiň birleşmegi, bu gatnaşyga ybadathananyň gözegçilik edýän ýagdaýy, şol “günä”dir. Şol günäniň şeraby mesihçi gandyr. Papalyk butparaz Rimiň goşunlaryna gözegçilik edensoň, papalyk Rim (“ol”) “hakykaty ýere taşlady; we ol iş etdi, hem-de rowaçlandy.”

Danyýel kitabynyň on birinji babynyň otuz birinji aýatynda goşunlaryň papalyk Rime berilmegi hem şekillendirilýär:

Aýat butparaz Rimiň papalyk Rimine öwrülen taryhy geçişini görkezýär. Aýatda agzalýan “gollar” b.e. 496-njy ýylda franklaryň (Fransiýanyň) patyşasy Hlodwigden başlap papalygy goldap başlan Ýewropa patyşalarydyr. Şeýle hem şol “gollar” dördünji asyrdan başlap 538-nji ýyla çenli dowam eden üznüksiz uruşlaryň üsti bilen “güýçli mukaddes ýeri”ni (Rim şäherini) haramlady. Şeýle-de “gollar” papalygyň beýgelmegine garşy duran butparaz garşylygy aradan aýyrdy, we 508-nji ýyla çenli butparaz garşylyk tamamlandy.

“Ýok edip aýyrmak” diýip terjime edilen söz ýewreýçe “sur” sözüdir we “aýyrmak” diýmegi aňladýar. “Gollar” “weýran ediji ýigrenji zady” (papalygy) biziň eýýamymyzyň 538-nji ýylynda ýeriň tagtyna oturtdy. Daniel kitabynyň sekizinji bap, on ikinji aýaty “bir goşunyň” zenan häsiýetli kiçi şaha berlendigini görkezende, ol on birinji bapyň otuz birinji aýatynyň şaýatlygyna laýyk gelýär. Ylham kitaby hem on üçünji bapda şol bir hakykata şaýatlyk edýär.

Aýal Waýt ikinji aýatda agzalýan haýwany gönüden-göni papalyk hökmünde, aýatda görkezilen aždarhany bolsa butparaz Rim hökmünde kesgitleýär. Butparaz Rim papalyga üç zady berdi: “öz güýjüni, öz tagtyny we uly ygtyýaryny.”

Harby kuwwaty butparaz Rim tarapyndan Klowis bilen başlap, miladynyň 496-njy ýylynda berildi. Höküm sürmek üçin “tagt” bolsa, imperator Konstantin öz paýtagtyny Konstantinopola göçürip, ozalky paýtagt şäheri bolan Rimi papalyk ybadathanasynyň gözegçiligine galdyran wagty, miladynyň 330-njy ýylynda papalyga berildi. Miladynyň 533-nji ýylynda imperator Ýustinian papanyň ybadathananyň baştutany we bidgatçylary düzediji bolandygyny perman bilen yglan edip, özüniň “uly ygtyýarlygyny” Rim papasyna tabşyrdy. Danyýel kitabynyň sekizinji babynyň on ikinji aýaty bir “goşunyň” berlen wagtyny görkezýär, we şol pygamberlik hakykatyna köp şaýatlar şaýatlyk edýär. Şol pursatdan başlap (miladynyň 496-njy ýylyndan başlap), papalyk “üstünlik gazandy.”

Ol Ysraýyl patyşalygyna garşy gazap 1798-nji ýylda tamamlanýança hem-de papalyk öz ölümli ýarasyny alýança, ol “hereket etmegini” we “üstünlik gazanmagyny” dowam etdirerdi.

Sekizinji baptyň dokuzynjy aýaty erkeklikdäki Rimi (butparaz Rimini) beýan edýär hem-de butparaz Rimiň amala aşyran üç basgançakly basyp alyş işini görkezýär; bu bolsa öz gezeginde, ýerdäki tagtda papalyk Rimiň ornaşdyrylmagy üçin basylyp alynmaly bolan üç geografik sebitiň nusgasy bolup hyzmat etdi, edil ýedinji bapda köki bilen sogrulyp taşlanan üç şah arkaly görkezilişi ýaly. Butparaz hem papalyk Rimiň şol iki sany üç basgançakly basyp alyşlary, Daniýel 11:40–43 aýatlarynda häzirki zaman Rimi üçin bar bolan üç geografik päsgelçiligi aňladýardy. Soňra sekizinji bapda, on birinji aýatda, erkeklikdäki kiçi şah (butparaz Rim) gaýtadan görkezilýär. Şol aýatda mukaddes logika şeýle bir berkdir welin, Ýerusalimi dolandyrýan masgaralaýjy adamlar öz galp binýadyny gurmak üçin birnäçe ylahyýet ýalanlaryny girizmäge mejbur boldular.

1863-nji ýyldan bäri Adventizme girizilen galp teňňeleri we gymmatbaha daşlary ara alyp maslahatlaşmaga başlanymyzda, Adventizmiň özüni çykynsyz protestantçylygyň we katolisizmiň taglymatlaryny goldamak üçin esas hökmünde öňe sürýän, guýy teologik hünärmenlik diýlip hasap edilýän iki esasy ugurynyň bardygyny belläp geçmek gerek. Adventizmiň häzirki zaman teologlarynyň öňe sürýän talaby şudur: olar ýa Mukaddes Kitabyň taryhy boýunça hünärmenlerdir, ýa-da Mukaddes Kitabyň dilleri boýunça hünärmenlerdir. Olar tarapyndan bu aýatyň ulanylyşy pygamberlik sözüniň olar üçin möhürlenen kitap ýaly bolandygyny aýan edýär, şeýle hem olaryň Mukaddes Kitabyň dilleri boýunça hünärmendigini öňe sürýän talaby diňe fariseýçiligiň häzirki zaman ýüze çykmasydygyny hem aýan edýär.

Birinjisi, dokuzynjy aýatdan on ikinji aýada çenli kiçi şah bilen baglanyşykly jynslaryň gezekleşmegine üns berilmezligidir. Eger olar hakykatdan hem ýewreý diliniň hünärmenleri bolan bolsalar, onda Daniýeliň şol aýatlarda bilkastlaýyn jyns gezekleşmesini ulanandygyny inkär etmezlerdi ýa-da onuň ähmiýetini gowşatmazdylar. Kiçi şah iki jynsda hem görkezilýär, we şol jynslar aýatlaryň dowamynda biri-biriniň yzyna gezekleşip durýar. Ruhanyýetçiler bu hakykaty biderek zatlar we galp teňňeler bilen ört-basdyr etmäge synanyşýarlar, sebäbi bu on birinji aýadyň papalyk däl-de, butparaz Rimini görkezýändigini aýdyň kesgitleýär. Elbetde, olar on birinji aýatdaky kiçi şahyň papa diýlip durandygyny nygtaýarlar, emma aslynda ol butparaz Rimdir.

Dört kiçi şaha degişli aýatlaryň ikisiniň erkek jynsda, ikisiniň bolsa aýal jynsda berilendigi kabul edilenden soň, Mukaddes Kitap pygamberliklerinde aýalyň ýygnagy, erkegiň bolsa döwleti aňladýandygy baradaky Mukaddes Kitap hakykatyny goşmak ýönekeý bolýar. Muny bilmek, görmek isleýänleriň hemmesine on birinji aýatdaky kiçi şahyň aýal jynsdaky Rim (papalyk Rim) däl-de, erkek jynsdaky Rimdigini (butparaz Rimdigini) aýdyň görkezýär.

Şeýlelikde, bu aýat butparaz Rimiň (ol) özüni goşunyň Şazadasyna garşy beýgeldendigini öwredýär; hut butparaz Rim goşunyň Şazadasyny Kalwariýa haçyna goýanda hem şeýle etdi. Butparaz Rim diňe haçda Mesihe garşy özüni beýgeltmek bilen çäklenmän, aýat mundan beýläk hem şeýle diýýär: onuň tarapyndan (butparaz Rim tarapyndan) “gündelik gurbanlyk aýrylyp alyndy.”

Danyýl kitabynda ikisi hem “aýryp almak” diýip terjime edilýän iki sany ýewreý sözi bar. Bu sözler “sur” we “rum”dyr. Iki söz hem mukaddes ýer hyzmatynda ulanylýar. “Sur” aýryp almak ýa-da ýok etmek diýmegi aňladýar, we mukaddes ýerdäki gurbanlyk sypasyndan kül aýrylanda, şol küli aýryp taşlamagy beýan etmek üçin ulanylýan söz “sur”dur. “Rum” bolsa ýokary galdyrmak we beýgeltmek diýmegi aňladýar, we mukaddes ýerdäki ruhany tolkun gurbanlygyny ýokary galdyrmaly bolanda, ol gurbanlygy “rum” etmeli (ýokary galdyrmaly) eken. On birinji aýatda butparaz Rim (“gündelik”) butparazlygyň dinini ýokary galdyryp we beýgeldip, butparazlygy “rum” ederdi (“aýryp alardy”).

Butparaz Rim butparazlygyň dinini ýokary galdyrar we beýgeldärdi. Mukaddes Kitabyň dilleri boýunça hünärmenlik iddia edýän Adventist ylahyýatçylary Daniýel kitabyndaky “alyp taşlamak” diýen sözüň her bir ulanylyşyny “ýok etmek” diýip kabul etmegi saýlap alýarlar. Olar Daniýeliň aýratyn we takyk ýazuwyny ykrar etmeýärler, şeýlelikde özlerini pygamber Daniýeliň üstünde goýýarlar.

Mukaddes Kitabyň dillerine düşünýändigini ykrar edýän ylahyýatçylar, Daniýeliň iki dürli sözi ulananda şol bir zady göz öňünde tutandygyny aklamak üçin deliller getirýärler. Olar özleriniň ýalan iddialaryny goldamak üçin uzyn we içgysgynç söz öwrenişlerini hödürleýärler. Mukaddes Kitabyň taryhyna düşünýändigini ykrar edýän ylahyýatçylar bolsa, nädogry ulanylyşyň taryhyň dürli döwürlerinde şol bir sözüň başga zady aňladyp biljekdigini ykrar etmäge esaslanýandygyny öňe sürýärler; şonuň üçin hem Daniýel iki dürli sözi ulananda, Daniýeliň hakykatda nämäni göz öňünde tutandygyny diňe taryh boýunça hünärmen kesgitläp biler diýýärler. Bu iki ýalan usuly anyklamak möhümdir, çünki olar “setir üstüne setir” atly usulyýetden gizlenmäge çalyşýan ylahyýatçylar tarapyndan ýygy-ýygydan ulanylýar.

Aýatda “aýrylyp alnan” diýip terjime edilen söz “ýokary galdyrmak we beýgeltmek” manysyny berýär. Ol aýyrmak diýen manyny bermeýär. Bu hakykat Adventist ylahyýatçylary üçin bulaşyklyk we garşylyk döredýär, çünki Danieliň ulanan sözüniň hakyky kesgitlemesi aýata ulanylanda, olaryň öňe sürýän esaslary aýdyň bir seljermäniň öňünde durup bilmeýär. Olar aýatdaky kiçi şahyň papalyk Rimdigini öňe sürýärler, şonuň üçin-de olaryň düşünjesine görä aýat şeýle okalardy: “onuň tarapyndan” (papalyk Rim tarapyndan) “gündelik ýokary galdyryldy.”

Elbetde, olar White uýanyň gönüden-göni adam paýhasy tarapyndan goşulandygyny we tekste degişli däldigini aýdýan goşma sözi girizmekde hiç hili kynçylyk görmeýärler.

Olar “gündelik” diýilýäni Mesihiň mukaddes ýer hyzmaty diýip kesgitleýärler, şonuň üçin “gündelik gurbanlyk” diýilýäni “gündelik” diýilýäniň asmandaky mukaddes ýerde Mesihiň gurbanlyk hyzmatydygy baradaky düşünjäni goldaýar. Emma ylham “gurbanlyk” sözüniň “tekste degişli däldigini” kesgitleýär.

Efraýymiň serhoşlary “gündelik” diýleni Mesihiň mukaddes ýerindäki gullugy diýip kesgitlänlerinde, onda aýat şeýle okalardy: “onuň tarapyndan” (papalyk Rim tarapyndan) “gündelik aýrylyp alyndy”, ýa-da şeýle okalardy: “papalyk häkimiýet tarapyndan Mesihiň mukaddes ýerindäki gullugy aýrylyp alyndy.” Olar hakykatdan-da şu ýalanlygy öwredýärler. Olar papalyk dolandyryşynyň garaňkylygy arkaly Mesihiň mukaddes ýerindäki gullugyna bolan hakyky düşünjäniň adamlaryň aňyndan aýrylandygyny berk öňe sürýärler.

Emma “aýryp almak” diýip terjime edilen söz aýyrmak manysyny bermeýär; ol ýokary galdyrmak we beýgeltmek manysyny berýär. Eger Mukaddes Kitabyň dilleriniň diýlip ykrar edilýän bilermenleri ýewreýçe “rum” sözüniň manysyny şol aýata dogry ulansadylar, onda olaryň terjimesi şeýle diýmelidi: “papalyk häkimiýeti tarapyndan Mesihe degişli mukaddes ýer gullugy ýokary galdyryldy we beýgeldildi.” Papalyk haçan Mesihi ýokary galdyryp, beýgeltdi?

Olar ivritçe “sur” sözüniň kesgitlemesini ivritçe “rum” sözüne zor bilen ýüklemäge çalyşýarlar. Daniel başga iki aýatda “hemişelik” bilen baglanyşykda “aýyrmak” diýen manyny berýän “sur” sözüni ulanýar, emma on birinji aýatda Daniel “ýokary galdyrmak we beýgeltmek” manysyny berýän “rum” sözüni saýlap aldy. Bu aýat hakdaky ertekiler jamy baradaky gürrüň diňe bir “aýryp almak” diýip terjime edilen sözüň manysyny ýoýmak sebäpli akmaklyk bolman, eýsem Mesihiň mukaddes ýerde alyp barýan gullugynyň adamlardan haýsydyr bir görnüşde aýrylan wagty asla hiç haçan bolmandy.

Adwentist ylahyýatçylarynyň, aýadyň ýalňyş ulanylyşyny goldamak maksady bilen, papalygyň Mesihiň mukaddes ýerdäki şepagatyny aýyrmaga mümkinçilik berýän haýsydyr bir häkimiýeti amal eden belli bir döwrüň bolandygyny öňe sürüşleri akyla sygmaýar!

Emma ylahyýatçylar bu aýadyň papalygyň Mesihiň mukaddes ýerdäki gullugyny ýokary galdyryp, beýgeldendigini görkezýändigini öwretmeýärler. Olar Daniýeliň sözleriniň manysyndan we Ellen Waýtyň ylham berlen nesihatyndan ýüz öwrüp, Daniýeliň sözleriniň şaýatlygyna garamazdan, isleýän zatlaryny öwretmegi saýlaýarlar.

Teologlar bu aýatyň “papalyk häkimiýetiniň üsti bilen Mesihiň mukaddes ýer hyzmaty aýryldy” diýmegi aňladýandygyny öwredýärler, we Mesihiň mukaddes ýer hyzmatynyň adamlaryň aňyndan aýrylmagy, şol aýyrmanyň bilen baglanyşykda Mesihiň “mukaddes ýeriniň ornunyň ýykylandygy” hakyndaky hakykat bilen goldanýar. Hudaýyň Sözüniň içinde Mesihiň öz araçylygyny ýerine ýetirýän gökdäki mukaddes ýeriň haçanam bolsa ýykylandygyny görkezýän ýekeje-de aýat ýokdur. Şeýle hem, “Onuň mukaddes ýeriniň orny” bolan asmany özüniň haçanam bolsa ýykylandygyny görkezýän hiç bir Mukaddes Kitap parçasy ýokdur. Teologlar ýene-de özlerini pygamber Danyýeliň üstünde goýýarlar, çünki olar aýatda geçen “Onuň mukaddes ýeriniň orny” diýen sözleriň Hudaýyň mukaddes ýerine degişlidigini tutanýerlilik bilen öňe sürýärler, Danyýeliň bolsa şol pikire düýbünden garşy gelýän zady göni öwredýändigine garamazdan.

Ýewreý diliniň diýlip tanalýan bilermenleri şol aýatda ýewreýçe “rum” sözüne ýewreýçe “sur” sözüniň manysy bilen düşünilmelidigini nygtaýarlar. Şeýle hem olar ýewreýçe “miqdash” sözüne ýewreýçe “qodesh” sözü hökmünde düşünilmelidigini öňe sürýärler. “Miqdash” we “qodash” sözleriniň ikisi hem Daniýel kitabynda ýönekeýje “mukaddes ýer” diýip terjime edilýär, emma olaryň manylary tapawutlanýar. “Miqdash” islendik mukaddes ýeri, ýagny Hudaýyň mukaddes ýerini bolsun ýa-da butparazlaryň mukaddes ýerini bolsun, aňladýar. Ol “mukaddes ýer” üçin umumy sözdür, emma “qodesh” diňe Mukaddes Kitapda Hudaýyň mukaddes ýerini aňlatmak üçin ulanylýar.

Danyýel butparazlaryň mukaddes jaýy bilen Hudaýyň mukaddes jaýynyň arasyndaky tapawudy bilýärdi. Eger Danyýel butparazlaryň mukaddes jaýyny görkezmekçi bolan bolsa, ol “miqdash” sözüni ulanardy. Meni geň galdyrýan zat, ýewreý diliniň güwman edilýän bilermenleriniň yzly-yzyna gelýän dört aýatda Danyýeliň iki sözi hem üç gezek ulanýandygyny asla ara alyp maslahatlaşmaýandygydyr. Danyýeliň “mukaddes jaý” diýip terjime edilýän iki ýewreý sözüni ulanşy, onuň düşünilmegini isleýän manysyny kesgitleýär.

Adwentizmiň düýbüni öz içine alýan şol parçanyň hut özünde, Danyýel ikisi-de “mukaddes ýer” diýip terjime edilýän iki dürli ýewreý sözüni ulanýar. On üçünji we on dördünji aýatlarda Danyýel “mukaddes ýer” üçin Mukaddes Ýazgylarda diňe Hudaýyň mukaddes ýerini aňlatmak üçin ulanylýan ýewreý sözüni saýlapdyr; emma on birinji aýatda bolsa, Hudaýyň mukaddes ýeri hem bolup bilýän, ýa-da butparazlaryň mukaddes ýeri hem bolup bilýän umumy, ýagny jynsy ýewreý sözüni ulanypdyr.

Eger Daniel on birinji aýatda agzalýan “mukaddes ýeri” Hudaýyň mukaddes ýeri hökmünde kesgitlemek islän bolsady, onda ol indiki üç aýadyň içinde iki gezek ulanan şol bir ýewreý sözüni ulanar edi. Danieliň on birinji aýatda butparaz bir mukaddes ýer bilen on üçünji we on dördünji aýatlarda Hudaýyň mukaddes ýeriniň arasynda tapawut goýandygy örän açykdyr! Emma Efraýymyň serhoşlary, on birinji aýatda “ýykylan” “onuň mukaddes ýeriniň ornunyň” Hudaýyň mukaddes ýeriniň orny bolandygyny öňe sürýärler, ýöne olar “orny” sözünden gaça durýarlar.

Olar papalygyň Mesihiň şefagat gullugyny aradan aýrandygy we asman mukaddes ýeriniň hakykatyny ýykandygy barada öwredýärler. Emma Danyýel on birinji aýatdaky “mukaddes ýeriň” Hudaýyň mukaddes ýeri däl-de, eýsem butparaz bir mukaddes ýer bolandygyny açyk beýan etdi. Danyýel edil şonuň ýaly, ýykylan zadyň “mukaddes ýer” däl-de, onuň mukaddes ýeriniň “orny” bolandygyny hem açyk görkezdi.

Dokuzynjy aýatdan on ikinji aýata çenli aýatlaryň jyns taýdan bilkastlaýyn üýtgäp durýan häsiýetini boýun almakdan ýüz öwren häzirki zaman ylahyýetçileri dinden çykan protestantlyk içinde dörän “gündelik” kesgitlemesini kabul etdiler we ynsan çaklamasynyň, däp-dessuryň hem-de adatlaryň çägesiniň üstünde bir binýady gurmaga başladylar. Olar on birinji aýata gelenlerinde, hatda Aýal Dogan Waýtyň Milleriň “gündelige” butparazlyk diýip düşünişiniň dogrudygyny kesgitlän ylhamly maslahatyny hem ret edýärler we katolik hem protestant ylahyýetine bolan söýgülerini goramak üçin ünsüňi başga tarapa sowmak sungatyny hem-de çaklamany ulanyp başlaýarlar.

Olar bu aýatda butparaz Rimini papalyk Rimine öwürýärler we “ýok etmek” diýen kesgitlemäni aslynda “ýokary galdyrmak we beýgeltmek” manysyny berýän söze zor bilen dakýarlar. Olar “gündelik” diýen şeýtany nyşany Hudaýa degişli nyşan hökmünde kesgitleýärler, soňra bolsa mukaddes ýeriň “ornuna” edilýän göni salgylanmadan gaça durup, butparaz ybadathananyň Hudaýyň ybadathanasy bolandygyny öňe sürýärler. Şeýle hem “okamadyklar” (Işaýanyň olary atlandyryşy ýaly), diňe “okumuşlar” olara munuň şeýle ekanini aýtsa düşünjek bolanlar, özleriniň heläkçiligine barýan rowaýatlar naharyny kabul edýärler.

Geljekki makalada, Milleriň düýşünde gymmatbahaly daşlar hökmünde görkezilen bilimiň artmagy baradaky seredilişimizi dowam etdireris.