Danyýel Kitaby — Elli Bäşinji San

Gabriýel Ýeremiýanyň pygamberligindäki ýetmiş ýyllyk ýesirlik döwrüne, şeýle-de Musanyň ant-ähtine we näletine düşünensoň, Daniýeliň ýanyna geldi.

Danielyň ulanan we “ant” diýip terjime edilen sözi, Lewiler 26-da Musa tarapyndan ulanylan we “ýedi gezek” diýip terjime edilen şol bir sözdür. Waýt uýamyz bize dokuzynjy bapda Danieliň Ýeremiýanyň ýetmiş ýyllyk döwri bilen iki müň üç ýüz ýyllyk döwrüň arasyndaky gatnaşyklaryna düşünmäge çalyşýandygyny habar berýär. Gabriýele sekizinji bapda Daniele iki müň üç ýüz günüň görnüşine düşünmegi üpjün etmek buýrulypdy, we Gabriýel dokuzynjy bapda gaýdyp gelende öz işini tamamlaýar hem-de Daniele ýedinji, sekizinji, şeýle-de dokuzynjy baplaryň temasy bolan iki görnüşi akyl taýdan biri-birinden aýyrmagy habar berýär. Şol iki görnüş 1798-de möhri açylan “bilimiň artmagynyň” temasydyr.

Ýeremiýanyň ýetmiş ýyly hem-de Musanyň “näleti” — ikisi-de Musanyň “anty” bilen görkezilişi ýaly, “ýedi wagt”-yň nyşanlarydyr; emma Gabriýel iki müň üç ýüz ýyllyk döwrüň bölünişini görkezjekdir. Bu döwür diňe basylyp depeleniş baradaky görgüniň (“chazon”) we peýda boluş baradaky görgüniň (“mareh”) arasyndaky gatnaşygy dogry bölünende dogry bölünip bilner. Gabriýel ilki bilen ýehudylara synag möhleti hökmünde dört ýüz togsan ýyl berlendigini görkezmek bilen başlady. Ol döwür ýesirligiň ýetmiş ýylyny döreden dört ýüz togsan ýyllyk pitne döwrüniň edil özi bolupdy.

Ýigrimi dördünji aýatdaky “kesgitlenen” sözi miladydan öň 457-nji ýylda üçünji permanyň çykarylmagyndan başlap, biziň eramyz 34-nji ýylynda Stefanusyň daşlap öldürilmegine çenli bolan döwri aňladýar; emma ýigrimi altynjy we ýigrimi ýedinji aýatlardaky “kesgitlenen” sözi butparazlygyň we papalygyň weýrana öwüriji güýçlerini görkezýär.

Jebraýyl Danyýele “Mesih” “ýok edilenden” “soňra geljek hökümdaryň halkynyň şäheri we mukaddes ýeri weýran etjekdigini” habar berýär. Butparaz Rim biziň eýýamymyzyň 66-njy ýylyndan 70-nji ýylyna çenli takyk üç ýarym ýyl dowam eden gabawda “şäheri we mukaddes ýeri” weýran etdi. Jebraýyl “uruşyň soňunyň” “sil bilen” boljakdygyny, hem-de bu urşuň “weýrançylyklardan” ybarat boljakdygyny görkezýär. Iýerusalime we mukaddes ýere garşy amala aşyrylan uruş butparazlyk we papalyk tarapyndan ýerine ýetirilen depeleniş boldy. Başynda Iýerusalimi weýran etjek butparaz güýç Wawilondy, emma Mesih haça çüýlenenden soň ony weýran etjek butparaz güýç butparaz Rim boldy. Şeýle-de bolsa, mukaddes ýere we goşuna garşy uruş iki sany weýran ediji güýç tarapyndan amala aşyryldy, Mukaddes Ýazgylarda şol iki weýran ediji güýjüň ikinjisi papalykdyr.

Papalyk “daşyp gelýän gamçy” hökmünde görkezilen güýçdür; ol Danieliň on birinji babyndaky kyrkynjy aýatda beýan edilýän, “daşyp geçýän hem-de aşyp geçýän” güýçdür. Babil bilen başlan, we Musa tarapyndan Kanuny gaýtalamada şekillendirilişi ýaly garaňky sözleri aýdýan demir millet bilen dowam eden Iýerusalimiň depelenmegi, soňra papalyk bilen dowam etdi. Depelenmegiň ahyryna çenli “weýrançylyklar” “bellenilipdi.” Ýigrimi ýedinji aýatda Mesih köp adam bilen bir hepde üçin ähti tassyklaýar. Şol hepdäniň ortasynda, Mesih gökdäki mukaddes ýerde Öz baş ruhanylyk hyzmatyna başlanda, ýerdäki gurbanlyk ulgamy bes edilmelidi. Ýewreýleriň özleri üçin kesilip berlen synag möhletindäki boýun egmezligi sebäpli, mukaddes ýer bilen şäher täzeden haraba edilmelidi.

Aýatda şeýle diýilýär: “ýigrenji zatlaryň ýaýramagy sebäpli ol ony haraba öwürer; bu ýagdaý tamamlanýança dowam eder, we kesgitlenen zat haraba bolanlygyň üstüne guýlar.” Ýewreýler özleriniň synag möhletiniň käsesini ahyra çenli dolduranda, şäher bilen mukaddes ýer uruşyň soňuna çenli haraba bolmalydy. 1798-nji ýylda depelemek işiniň “tamamlanmagynda” papalygyň ölümli ýara aljakdygy “kesgitlenipdi”. Soňra şäher bilen mukaddes ýer, ýewreýleriň üç perman arkaly göni manydaky Wawilondan çykyp gelenlerinde nusgalanşy ýaly, dikeldilmeli we täzeden gurulmaly boldy.

Şol urşuň tamamlanmagyna çenli Iýerusalim papalyk häkimiýeti tarapyndan depelenmeli idi. Iki müň üç ýüz ýylyň içindäki aýratyn döwürleri emele getirýän pygamberlik döwürlerine diňe ýetmiş ýyllyk depeleniş görnüşiniň mukaddes ýer bilen goşunyň dikeldilişi baradaky görnüş bilen baglanyşykda bolan gatnaşygy düşünilende dogry düşünip bolýar. Musanyň näletiniň dargadylyşy baradaky görnüşi ret etmek, ýygnalyşy baradaky görnüşi ret etmekdir. Ýetmiş ýyl baradaky görnüş dargadylyşyň görnüşidir. Iki müň üç ýüz ýyl baradaky görnüş ýygnalyşyň görnüşidir. Ýetmiş ýyl baradaky görnüş dargadylyşyň “chazon” görnüşidir, iki müň üç ýüz ýyl baradaky görnüş bolsa ýygnalyşyň “mareh” görnüşidir.

Iki görnüş pygamberlik taýdan bilelikde baglanyşdyrylandyr, olaryň birini ret etmek ikisini hem ret etmekdir. Bu hakykat şuny görkezýär: Adventizm iki müň üç ýüz ýyllyk pygamberligi goldaýandyklaryny yglan etse-de, 1863-nji ýylda “ýedi wagty” ret edişleri ýaly, olar hem Adventizmiň merkezi sütüni­ni ret etdiler. Ýehudiler Hudaýyň kanunyny berjaý edýändiklerini ykrar etmeýärdilermi? Gadymy Ysraýyl Mesihi garaşýandyklaryny ykrar etmeýärdimi? Eger ol Hudaýyň Sözüni goldamaýan bolsa, ykrar etmegiň hiç hili manysy ýokdur.

Milleritler ahyrynda 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabryny iki müň üç ýüz günüň döwrüniň gutarýan senesi hökmünde kesgitlediler, ýöne olaryň düşünjesi çäkli boldy. Diňe uly lapykeçlikden soň, asmandaky mukaddes ýer we Mesihiň şol senede Iň Mukaddes Ýerde peýda bolşy barada yşyk geldi. Diňe şol seneden soň olar üçünji perişdäniň habaryny we Hudaýyň kanunyny gördüler.

Reb, iki müň üç ýüz ýyl bilen baglanyşykly pygamberlik nuruny artdyrmagy maksat edinipdi, we 1856-njy ýylda Ol mundan beýläkki nur üçin gapyny açdy; indiki ýedi ýylyň dowamynda bolsa Adwentizm şol gapyny ýapdy. Diňe 2001-nji ýylyň 11-nji sentýabryndan soň Reb pygamberligi öwrenýänleri Hiram Edsonyñ makalalaryna gaýtadan ugrukdyrdy, we “ýedi wagt” baradaky nur ýene-de artmaga başlady.

Iki müň üç ýüz ýyllyk pygamberlik bilen iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyllyk pygamberligiň arasyndaky baglanyşygy görmekden ýüz öwren Adventizm, 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabryna kem-käsli we doly däl görnüşde düşünmäge geldi.

S. S. Snow haça çüýlenişiň senesini anyk kesgitläninden soň, 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynyň senesi hem kesgitlenildi.

Millerçiler haça çüýlenişiň dogry senesini tanadylar, soňra bolsa iki müň üç ýüz ýylyň döwüriniň ahyry kesgitlenildi. Mesihiň “hepdäniň ortasynda” “kesilip aýrylmagy”, ýagny “Ähti” tassyklan Mesih bilen baglanyşykly waka hem tanaldy; bu, “ýigrenç zatlaryň ýaýramagy” arkaly görkezilişi ýaly, ýewreýleriň synag möhletiniň käsesini doly doldurandyklary sebäpli boldy. Haç, Ýarygijäniň Nidasynyň habaryny tanamakda zerur bolan taryhy ýol belgisine öwrüldi.

Hudaýyň güýjüniň şeýle kuwwatly ýüze çykmagyny emele getiren aýatlarda ýerleşýän nura garamazdan, Milleritler Danyýeliň iki görnüşiň özara baglanyşygyna düşünmäge bolan islegi bilen beýan edilen şol aýatlaryň manysyna hiç wagt ýetip bilmediler. Mesihiň ähti tassyk eden hepdəsi iki döwre bölünipdi; muny soňra Uayt uýa Mesihiň üç ýarym ýyllyk şahsy gullugyny, onuň yz ýanyndan bolsa şägirtler arkaly görkezilen gullugyny aňladýar diýip kesgitledi. Olar haçıň taryhy ýol belgisi hökmünde 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynyň senesini kesgitlemek üçin direg bolandygyny gördüler, emma onuň şol bir wagtyň özünde-de her biri üç ýarym ýyldan ybarat bolan iki meňzeş döwrüň merkezi nokadyny, şonuň bilen birlikde-de Hudaýyň Musa arkaly “Öz ähtiniň dawa-jenjeli” diýip atlandyran “ýedi wagty” aňladýandygyny görmediler.

Mesih köpler bilen ähti tassyklaýan wagtynda, Onuň boýun egmeýän ýehudiler bilen jedeli hut şol äht hakyndady. „Onuň ähtiniň jedeli“ miladydan öňki 723-nji ýylda, aşurlular demirgazyk patyşalygy ýesirlige äkidenlerinde başlady, şondan soň bolsa müň iki ýüz altmyş pygamberlik güni dowamynda butparazlyk hakyky Ysraýyly depeläp basdy. Şol depeläp basyşdan soňra bolsa, ýene müň iki ýüz altmyş pygamberlik güni dowamynda papalyk ruhy Ysraýyly depeläp basdy.

Mesihiň ähtnamany tassyklap, iki müň üç ýüz ýyl baradaky görnüşiň berjaý bolmagynda geçen pygamberlik hepdesi, şol bir wagtda iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyl baradaky görnüşi hem aňladýardy. Milleritler iki müň üç ýüz ýyl baradaky pygamberligiň ýeterlik bölegine düşünip, Ýarygije Nidasynyň habaryny dogry yglan etdiler, emma olar dokuzynjy bapdaky Jebraýylyň düşündirişiniň ýetirmeli bolan ýagtylygynyň bir bölegini ret etmegi saýlap aldylar.

Jebraýyl Danyele “zat” we “görüniş” hökmünde görkezilen iki görnüşi dogry bölmegi (aň taýdan biri-birinden aýyrmagy) tabşyrypdy; şol görkezmäniň ýerine ýetirilmegi hökmünde Uýam Waýt bize, Danyeliň ýetmiş hepdelik döwür bilen (“ýedi wagt” nyşany bolan) iki müň üç ýüz ýylyň arasyndaky gatnaşyklary düşünmäge çalyşýan mahaly, hut şu meseläniň onuň baş aladasy bolandygyny habar berýär.

Adwentizmiň “ýedi wagty” ret etmegi, olary şeýle bir ýagdaýa goýdy welin, ýigrimi üç ýüz ýyldan kesilip aýrylan ilkinji dört ýüz togsan ýyllyk döwrüň, Musanyň “Onuň ähtiniň dawasy” diýip atlandyrýan äht gozgalaňyny aňladýandygyna düşünip bilmediler.

Olar hem hepdäniň ortasynda bolan haça çüýlenişiň diňe bir senäni görkezmek bilen çäklenmän, eýsem ähtiň gany arkaly Mesihe garşy Ysraýylyň boýun egmezligi bilen bolan dawasynyň hut özenini görkezendigini hem tanamakdan mahrum edilipdiler. Olar haçda köpler üçin dökülen, Onuň ähtini tassyklaýan ganyň, Levililer kitabynyň ýigrimi bäşinji we ýigrimi altynjy baplarynda öňe sürlen ähti hem tassyklaýandygyny görmekde kör bolupdylar.

Gadymy Ysraýyl öz üstüne şeýle bir ähtnama aldy welin, olar bu ähtnamany: «Rebbiň aýdanlarynyň hemmesini ýerine ýetireris» diýen öz yglanlary hökmünde kesgitlediler; emma Mesihiň hödürleýän ähtnamasynyň Onuň kanunynyň ýürekde ýazylmagyny talap edýändiginden bütinleý bihabardylar. Ähtnamanyň şertlerini olaryň feriseýçilik ruhundaky kesgitlemesi hakyky ähtnama düşünmeklerine we ony kabul etmeklerine päsgel berdi.

Häzirki Ysraýyl hepdäniň ortasynda bolan haçyň ganyny şeýle manyda kesgitledi welin, bu ýagdaý häzirki Ysraýylyň üstüne-de, gadymy Ysraýyl Mesihi ret edip, «Sezardan başga patyşamyz ýok» diýip yglan eden wagtyndaky körlük bilen birmeňzeş körlügi getirdi.

Häzirki Ysraýyl Jebraýylyň Daniýele beýan eden taryhynyň diňe bir ähti tassyklamagy däl, eýsem şol ähti ret edenleriň üstüne getirilýän pytraňňylygy hem öz içine alýandygyny görmeýär; çünki aýatlar butparaz Rimiň (gelmeli bolan hökümdaryň) şäheri we mukaddes ýeri weýran etjekdigini, hem-de urşuň ahyryna çenli (ol uruş mukaddes ýeri we goşuny depeläp geçdi) “weýrançylyklaryň”, ýagny köplük sanda, kesgitlenendigini görkezýär.

Mesihiň Öz ganyny köpler bilen ähti tassyk etmek üçin döken taryhynda butparaz we papalyk Rimden ybarat bolan iki weýran ediji güýç aýratynlykda kesgitlenýär. Haçda dökülen gan Mesihiň gökdäki mukaddes ýerə getirýän zadydyr we ol iki müň üç ýüz ýyllyk “mareh” görnüşinde görkezilen Onuň işiniň nyşanydyr. Ol taryh mukaddes ýeri we goşuny depgiläp basjak şol iki weýran ediji güýç arkaly görkezilişi ýaly, iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyllyk “chazon” görnüşiniň taryhy bilen örülip baglanyşýar.

Milleriň düýşünde gymmatbaha daşlar hökmünde şekillendirilen hakykatlar güneş ýaly ýaldyrady, emma olar doly däldi. Ahyrky günlerde, Ýarygije Gykylygy hatda sözüne-söz gaýtalananda, hut şol gymmatbaha daşlar “kirli çotgaly Adam” tarapyndan täze, has uly sandyga taşlanar, şonda olar ilki başdaky ýagdaýyndan on esse ýagty şöhle saçar. Olar ahyrky Ýarygije Gykylygy habarynyň synagyna öwrüler. Şol gymmatbaha daşlar Habakkuk tarapyndan pygamberlik edilen iki şaýat tarapyndan ýörite tablisalar hökmünde kesgitlenipdi. 1843 we 1850-nji ýyllaryň pioner çyzgylarynyň iki tablisasy “setir üstüne setir” biri-biriniň üstüne goýlanda, Milleriň gymmatbaha daşlary anyk kesgitlenýär, we şeýle etmek bilen şol gymmatbaha daşlar ahyrky Ýarygije Gykylygy habaryny aňladýar.

Iki çyzgydaky hakykatlaryň köpüsi 1844-nji ýyla çenli amala aşan pygamberlikleri, mysal üçin, Danyýel kitabynyň ýedinji we sekizinji baplaryndaky haýwanlaryň kesgitlenişini görkezýär. Danyýeliň ikinji babyndaky heýkel şekili beýan edilýär. Görnüşi tassyklaýanynyň Rimiňmi ýa-da Antiohus Epifanesiňmidigi baradaky delil şol ýerde bar. Birinji lapykeçlik hem-de Habakukdaky we on gyzdaky gijikme döwri şol ýerde bar. Üçünji perişdäniň gelişi hem, asmanyň mukaddes ýeri hem şol ýerde bar. “Gündelik” butparazlygyň nyşany hökmünde şol ýerde bar. Elbetde, Yslamyň üç Bela-sy hem şol ýerde bar. Bir ýere jemlenende, çyzgylar Ýahuda taýpasynyň Arslany bir pygamberlik hakykatynyň möhürini açanda bolup geçýän “bilimiň artmagynyň” bir beýanyny görkezýär.

1798-nji ýylda ahyrzamanyň döwründe möhri açylan pygamberlik bilimiň nyşany bolan Ulai derýasynyň görnüşi baradaky seljermämizi, William Milleriň düýşündäki täze, has uly sandygyň içindäki gymmatbahaly daşlary emele getirer derejede köpelýän şol bilim bilen baglanyşykly jemleýärkäk, biz öz taryhynda doly bolmadyk Millerit hakykatlaryna täzeden ýüzleneris. Olaryň käbiri Milleritleriň ýaşan taryhy döwrüniň täsiri sebäpli doly däl ýagdaýda galdyryldy, beýlekileri bolsa üçünji perişdäniň öňe barýan nuruna laýyklykda ädim ätmekden ýüz öwrenleriň boýun egmezligi sebäpli doly däl galdy.

Biz bu meseleleri indiki makalada dowam etdireris.