Kyrk Birinji Aýatyň Gizlin Taryhy — Ýigrimi Birinji San

Ezekiel, Ýahuda taýpasynyň Arslany tarapyndan özleri üçin öwrediş işi amala aşyrylanlary aňladýar, we Onuň esasy öwredişi «setir üstüne setir» diýendir.

Häzirki wagtda Ýahuda taýpasynyň Arslany Ezekiýel kitabyny açýar. Bize Ezekiýeliň otuzynjy ýylda ruhanydygy habar berilýär; “otuz” onuň ruhany hökmünde nyşanly ýaşyny aňladýarmy, ýa-da Ýoşyýanyň Beýik Pesahyndan başlanan pygamberlik hatarynyň otuzynjy ýylyny aňladýarmy, şol mesele dur. Ahyrzamanyň soňky ruhanylygy bir ýüz kyrk dört müňdür, gadymy göni manydaky taryhlar bolsa ahyrzamanlarda nyşanly bir taryhyň görnüşi bolup durýar.

Hezekiel soňky günlerdeki Hudaý halkynyň bir nyşanydyr — muny her bir pygamberlik şaýatlygy kesgitleýän mukaddes taryhdyr. Şol mukaddes taryh üçünji perişdäniň hereketidir; bu hereket, aýratyn-da, 1840-njy ýylda birinji perişdäniň hereketi arkaly öňünden nyşanlanan bolupdy. Birinji perişdäniň hereketi üç perişdäniň alfasy bolan perişde, üçünjisi bolsa omegasy bolan perişdedir. Şonuň üçin Hezekiel ýüz kyrk dört müňüň möhürleniş wagtynda Petrus bilen ugurdaşdyr. Petrus bilen Hezekieliň ýerleşýän şol simwolik taryhy Panium taryhy hökmünde görkezilýär.

Hezekiýel Vahý onunjy bapda edişi ýaly, kiçi kitaby alýar.

Ylhamyň onunjy babynda Ýahýa kiçi kitaby iýýär, we bütin bap 1840-njy ýylyň 11-nji awgustyndan 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabryna çenli bolan döwürde Hudaýyň güýjüniň ýüze çykyşyny aňladýar.

Hezekiel Ylhamyň onunjy babynda Ýahýa bilen gabat gelýär, şeýlelikde Petrus, Ýahýa we Hezekiel ýüz kyrk dört müňüň möhürleniş döwründe özlerine bellenen orunlarynda bile durýarlar.

1840-dan 1844-e çenli döwür 1299-njy ýylyň 27-nji iýulynda başlan bir ýüz elli ýyllyk döwür bilen başlanan wagt pygamberliginiň başlanmagyndan soňky dört ýyllyk döwri aňladýar. Şol “bäş aý” tamamlandy we 1840-njy ýylyň 11-nji awgustynda tamamlanan üç ýüz togsan bir ýyl hem on bäş günlük wagt pygamberligi bilen birleşdi; şol wagtda Hudaýyň güýjüniň şöhratly ýüze çykmasy 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabryna çenli aýan boldy. Soňra pygamberlik wagtynyň ulanylyşy bes edildi.

Pygamberlik wagtynyň pygamberligiň dogry ulanylyşy hökmünde güýji 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda tamamlandy. Ezekiel, Peter we John ilkinji we ikinji perişdeleriň hereketiniň, şeýle hem üçünji perişdäniň hereketiniň Hudaýyň paýhasly gyzlarynyň her birini aňladýar.

Ezekieliň birinji babyndaky birinji aýatda beýan edilişi ýaly, onuň ilkinji “on bir” babynda “görüşleriň” bir tapgyry hödürlenýär.

Ilkinji on bir bapdaky “görümler” ilki birinji bapda Kebar derýasynyň boýunda berildi; soňra ol üçünji bapdaky “düzlükdäki” görümde giňeldildi; ondan soň bolsa sekizinji bapdaky Iýerusalimdäki görümde ýene-de giňişleýin açyldy. Kebar derýasynyň boýy, düzlük we Iýerusalim diýen üç ýer, bilelikde bir görmi emele getirýän üç görmi aňladýar; bu bolsa birinji aýatdaky we ilkinji “on bir” bapdaky “görümler”-dir.

Otuzynjy ýyly Ýoşiýanyň meşhur Pesahyndan başlanan Ýubileý aýlawynyň otuzynjy ýyly hökmünde kabul etmek, soňra bolsa onuň 22-nji oktýabrda tamamlanandygyny kabul etmek aňsatlyk bilen esaslandyrylyp bilner; çünki mukaddes taryhyň hut şol aýratyn ugry aýdyň görkezilýär, setir üstüne setir, birden köp şaýat bilen. Mysal hökmünde; Pesah ýaz baýramlaryny aňladýar, ýaraşdyryş güni bolsa güýz baýramlaryny aňladýar. Şonuň üçin Levililer 23 Ýoşiýa bilen başlanan Ýubileý aýlawy bilen gabatlaşýar. Ýoşiýa patyşa bilen görkezilen taryha, biziň eýýamymyzdan öňki 573-nji ýylyň 22-nji oktýabryna çenli gabat gelýän başga ugurlar hem bar. Biziň eýýamymyzdan öňki 573-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda Ýubileý ýylynyň taryhy ýerine ýetmesi taryhçylar tarapyndan goldanylýar.

Hronologiýaçylar, umuman, Öwezini doluş gününi b.e. öň 573-nji ýylyň 22-nji oktýabry hökmünde kesgitlemegi makul görýärler, şeýle hem Ýoşiýanyň Beýik Pesahynyň b.e. öň 622-nji ýylda bolandygy şol Mukaddes Kitap hronologiýaçylary tarapyndan kabul edilen senedir. Bahar baýramlarynyň nyşany bolan Pesah, Öwezini doluş gününde güýzki baýramlaryň nyşany bilen tamamlanan kyrk dokuz ýyllyk Ýubileý döwrüni başlatdy. Kyrk dokuz ýyly emele getiren ýedi hepdäniň ýyllary ýeriň Sabatynyň nyşanlarydy.

Sidkiýa miladydan öňki 573-nji ýyldan on dört ýyl ozal, Iýerusalim ýykylan mahaly, Bawilona alnyp gidilipdi. Ýewreý taryhçylary miladydan öňki 622-nji ýylda Ýoşiýadan başlap, miladydan öňki 573-nji ýylyň 22-nji oktýabryna çenli bolan Ýubileý aýlawyny 17-nji Ýubileý aýlawy hökmünde kesgitleýärler. Rafiýa söweşinden Panium söweşine çenli bolan döwür on ýedi ýyl boldy. Rafiýa söweşinde ýeňiji bolan Ptolemeý on ýedi ýyl günortanyň patyşasy hökmünde höküm sürdi. Milan Permanyndan başlap, Konstantin öz imperiýasyny 330-njy ýylda bölýänçä, on ýedi ýyl boldy. On ýedinji Ýubileý aýlawynda Iýerusalim Nebukadnesar tarapyndan ýumruldy.

Hoşeýa Sedekiýanyň ýesirlige alnyp gidilmegine gönüden-göni dahylly bir meselä ýüzlenýär, emma bu şol bir wagtyň özünde b.e.ö. 723-nji ýylda demirgazyk patyşalyk üçin ýesirligiň başlangyjyny hem aňladýar. Hoşeýanyň bu böleginiň Ezekiýeliň şaýatlygy bilen baglanyşmagynyň sebäbi, Ysraýylyň adam patyşasyny talap eden wagtynda Hudaýy ret etmegi bilen baglydyr. Ysraýylyň Ylahy Patyşanyň ýerine adam patyşasy tarapyndan dolandyrylmak islegi Levililer 26-daky “ýedi wagt” höküminde “güýjüňiziň tekepbirligi” hökmünde beýan edilýär.

“Siziň güýjüňiziň buýsanjy” Ysraýylyň dünýä ýaly bolmak we öz patyşasyna eýe bolmak islegini aňladýar. Miladydan öňki 723-nji ýylda demirgazyk patyşalykdan patyşanyň aýrylmagy, soňra bolsa miladydan öňki 586-njy ýylda günorta patyşalygyň patyşasy Sidkiýanyň ýesirlige alnyp gidilmegi gadymy Ysraýylyň “buýsanjynyň” syndyrylmagyny aňladýar, çünki buýsanç ýykylmagyň öňünden gelýär. Mukaddes Kitabyň pygamberliklerinde “güýç” patyşa ýa-da patyşalyk diýmekdir, ynsan patyşasyny üpjün etmekde Ysraýylyň buýsanjy bolsa teokratiýanyň we Ylahy Patyşanyň ret edilendigini görkezýär.

Şunu bellemek gerek ki, şol pursatda Ysraýyl diňe Hudaýy özleriniň patyşasy hökmünde däl, eýsem Şamuwel arkaly wekilçilik edilen Pygamberlik Ruhuny hem ret etdi; çünki şeýle diýilýär: “olar Meni terk etdiler we başga taňrylara hyzmat etdiler, saňa hem şonuň ýaly edýärler.”

Gadymy Ysraýylyň teokratiýasy üçin soňky aldaw diňe bir Hudaýy däl, eýsem Pygamberlik Ruhuny hem ret etmek boldy. B.e. öň 1097-nji ýylda bolan şol ret ediş, 1863-nji ýylda Laodikýa ýagdaýyndaky Ýedinji Gün Adventizminiň soňky aldawyny öňden görkezýär. Lewiler kitabyň ýigrimi altynjy babyndaky “ýedi wagt” Hudaýyň Sözüdir, we Pygamberlik Ruhy “ýedi wagt” barada onuň “üýtgedilmeli däldigini” aýdýar.

Pygamberlik Ruhu “ýedi wagt”y aç-açan tassyklady we onuň tassygy çyzgydaky sanlary üýtgetmezlik barada duýduryşdy; şol çyzgyda “ýedi wagt” merkezi sütüni hem-de ýokarky sag burçy eýeleýär. 1863-nji ýylda Uriýa Smitiň galp çyzgysy bilen, gadymy Ysraýylyň Hudaýy ret edişinde öňden alamatlandyrylyşy ýaly, düýpli hakykatlaryň yzygiderli ret edilişi başlandy, we Pygamberlik Ruhu 1863-nji ýylyň pitnesini ýüze çykardy. 1863-nji ýylyň pitne senesi Ezekiel kitabynda beýan edilen pygamberlik çyzygy bilen gabat gelýär. Şol taryhy çyzykda jemleýji waka Iýerusalimiň ýykylmagy boldy; bu bolsa ýekşenbe kanunynyň bir görnüşi bolup durýardy. 1863-nji ýyldan tizden geljek ýekşenbe kanunyna çenli döwür patyşa Şawulyň b.e. öň 1097-nji ýyldaky taryhyndan Sedekiýanyň b.e. öň 586-njy ýyldaky döwrüne çenli bolan taryh arkaly alamatlandyryldy.

Sidkiýa miladydan öňki 573-nji ýylyň Ýubileýinden on dört ýyl öň Babile ýesir alnyp gidildi. On ýedinji Ýubileý döwri miladydan öňki 622-nji ýylda başlandy, we otuzyňjy ýylda Hezekiýel miladydan öňki 591-nji ýylda ruhany hökmünde öňe çykarylýar; ondan bäş ýyl soň bolsa Iýerusalim miladydan öňki 586-njy ýylda weýran edildi. Ol Titus tarapyndan biziň eýýamymyzyň 70-nji ýylynda ikinji gezek weýran edilişi bilen ýylyň şol bir gününde weýran edildi. Hezekiýeliň birinji babyndaky birinji aýat Iýerusalimiň weýran edilişinden bäş ýyl öňe we kyrkynjy babyň ybadathana görnüşinden on dokuz ýyl öňe degişlidir.

Ýurduň Sabat ähtine boýun egmezlik sebäpli, Hudaý ýedinji ýyla degişli bolan, ýagny ýurduň Sabatyna boýun egmezlik üçin näletiň “ýedi esse” boljakdygyny mälim etdi. “Esse” bir ýyldyr, bir “ýyl” bolsa üç ýüz altmyş gündür; ýedi esse üç ýüz altmyş gün iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyla deňdir. Milleritler “iki müň bäş ýüz ýigrimi” diýen aňlatmany ulanmadyk bolmagy mümkin, emma olaryň mukaddes iki çyzgysynda hem şol iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyl san taýdan görkezilipdi.

Ysraýylyň demirgazyk patyşalygynyň hem-de Ýahudanyň günorta patyşalygynyň üstüne ýetdi wagtlyk näletiň yglan edilmegi William Milleriň ilkinji, ýa-da aýdyp boljak bolsa, “esas goýujy”, hatda “alfa” düşünjesi bolupdy. 1863-nji ýylda Laodikeýa ýagdaýyndaky Ýedinji Günüň Adventist ybadathanasy Milleriň açyşlarynyň esasy düşünjesini ret etdi; bu “açyşlar” Millerçi hereketiň ähli binýadyny aňladýardy. Ylham munuň bolup biljekdigi barada gönüden-göni duýduryş beripdi, bu bolsa hakykatdan-da boldy, hem-de bu köp wagt öň bolup geçdi.

Wawilon ýesirliginden soň täzeden gurlan ybadathananyň düýbi birinji permanyň taryhynda tamamlanyp, ikinji permadan öň gutaryldy. Ybadathana dolulygyna ikinji permanyň taryhynda guruldy. Üçünji permada göni manydaky gadymy Ysraýyla milli özygtyýarlylyk gaýtarylyp berildi. William Miller 1798-nji ýylda gelen we 1840-njy ýylyň 11-nji awgustynda güýçlendirilen birinji perişdäni wekilçilik etdi. Ikinji perişde düýpler goýlandan soň geldi; bu 1842-nji ýylyň maýynda neşir edilen 1843-nji ýylyň çyzgysy bilen görkezildi. 1844-nji ýylyň birinji lapykeçliginde, 1844-nji ýylyň alfa lapykeçliginde, ikinji perişde, şeýle hem gyzlaryň tymsalyndaky egleniş wagty geldi, we ikinji perişdäniň habary Exeter çadyr ýygnagynda güýçlendirilende ybadathana tamamlanypdy. Soňra 1844-nji ýylyň beýik, ýa-da omega lapykeçliginde, Ähtiň Habarchysy öz ybadathanasyna duýdansyz geldi; bu üçünji permandan başlan we üçünji perişdäniň gelmegi bilen tamamlanan iki müň üç ýüz ýylyň ýerine ýetmegi boldy.

Ýoşiýa “Hudaýyň binýady” diýmegi aňladýar. Patyşa Ýoşiýa bolsun ýa-da Ýoşiýa Liç bolsun; olaryň ikisi-de ilkinji permanyň taryhynda görkezilişi ýaly we Lewiler 23-nji babyň ilkinji ýigrimi iki aýatynda beýan edilen ýazky baýramlar arkaly görkezilişi ýaly binýatlaryň nyşanlarydyr. Binýatlar, ýazky baýramlar we ilkinji perma — bularyň hemmesi 1840-njy ýylyň hem-de ilkinji perişdäniň güýçlendirilmeginiň nyşanlarydyr. Ezekieliň 40-njy baby, 1-nji aýatynda görkezilişi ýaly, miladydan öňki 573-nji ýylyň 22-nji oktýabry, 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynyň we ölüleriň hökümine girişiň nyşanydyr, şeýle hem dirileriň hökümine girişde 2001-nji ýylyň 11-nji sentýabrynyň nyşanydyr. Bu makalalary yzarlaýan islendik adam meniň ulanýan tatbiqatlarymy bilmelidir.

Hezekiel öz ýazgylarynda beýan edilýän pygamberlik taryhynyň içindäki bir nyşandyr. Sekizinji babyň ahyrynda ýigrimi bäş adamyň güneşe baş egýän pursadynda Hezekiel şol ýerde bardy. Şeýle hem, indiki baplarda Iýerusalimiň üstüne getirilen, Ellen Waýtyň Ýedinji-gün Adventist ybadathanasy diýip kesgitleýän, “galaýylma bilen yzarlanylýan gyrgyn” wakasy bolup geçýän mahaly-da ol şol ýerde bardy. Ilkinji on bir bapda Hezekiel görkezmelerini almak üçin asman mukaddesligine getirilýär; edil 1844-nji ýylda Milleritleriň şeýle etmäge çagyrylyşy ýaly, we şu hereketiň hem indi şeýle etmäge çagyrylşy ýaly.

Soňky günlerde Hizkiýeliň beýan eden zatlarynyň Hudaýyň halkynda gaýtalanýandygyna ýetýän pursatymyzda, biz Hizkiýeliň alamatyna ýetdik diýmekdir. Siz Hizkiýeliň ýüz kyrk dört müňi aňladýandygyny bileniňizde, hem-de bu bilşiňiz iman we düşünje taýdan şeýle bir derejä ýetip, mukaddes garaşmany özünde jemlände, ýagny Hizkiýeliň öz ýazgylarynda şekillendirýän ähli zatlarynyň ýüz kyrk dört müň bilen bagly soňky günlerdäki wakalaryň mukaddes bir yzygiderliligini alamatlandyrýandygyny bileniňizde — siz muny bileniňizde, onda “siz biler­siňiz” “Rebbiň” “Hudaýdygyny.”

Biz bu pikirleri indiki makalada dowam etdireris.