Téereb Dañeel — Limu Ñent-fukk bi

Saaru Daniyel benn bi, buñ ko boole ak Saaru Daniyel benn ñeenti bi, dafay tegtal jaar-jaaru malaaka jëkk ak ñaareel bi, dale ci 1798 ba 1844. Ci jaar-jaar boobu, téereb Daniyel ubbeekoon na, te xaaj bi ubbeekoon mooy saar yi juróom-ñaari, juróom-ñett ak juróom-ñeent. “Rëdd ci kaw rëdd,” saar benn, ñeent, ba noppi juróom-ñaari ba juróom-ñeent, dañuy leeral jaar-jaaru yëngu-yëngu Millerite bu malaaka jëkk bi.

Ci biir yooyu (1798 ba 1844), dëgg-dëgg yu njëkk yi Adventism dañoo sax, te dëgg-dëgg yooyu lañu ci mujj tegtaloon ci kaart bu njëkk bu 1843 bi. Nataal Nebukadnetsar bi nekk ci Daniel saar ñaareel, am na ci kaart bi. Peeñu Daniel saar juróom-ñaareel ak juróom-ñetteel am nañu ci kaart bi. “Bës bi nekk saa su ne” bu saar juróom-ñetteel tegtal nañu ko, niki noonu it “juróom-ñaari yoon yi” yi nekk ci Levitik saar ñaar-fukk ak juróom-benn. Ñetti Musiba yi yu Islaam, ni ñu leen tegtalee ci Peeñu Yowaana saar juróom-ñeenteel, am nañu fa. Yàlla artu woon na ba noppi ne dëgg-dëgg yu njëkk yooyu dees na leen xëcc.

Liggéeyu góor gu yor pax mi, moom mi war a am ak bokkug nit ñi Yàlla ci bés yu mujj yi, itam Esayi moo ko tegtal, ba mu xàmale nit ñi ci bés yu mujj yi ak liggéey bi ñu woowe ngir ñu ko def, ndaxte fondasmaa yi dogaloon nañu leen a suul ak njuumte laata bés yu mujj yi agsi.

“Bérab yu yàgg ya,” mooy dëgg-dëgg yi ci yoonu njàngale yi bokk ak ñaari kàttan yu yàq yi, muy sañ-sañu paganism ak papalism. Ñaari kàttan yu yàq yu paganism, te ci ginnaaw loolu papalism topp ci, mooy li William Miller jëfandikoo ngir taxawal melokaanam ci bépp yoonent bu mu wone.

Tabbub wax ci yonent, bi ñuy tektal ni mooy kër gi, mooy jaar-jaari mboolem bind ak diggante ñaari kàttan yooyu. Delloo “yoon yi ngir dëkk ci seen biir,” mooy delloo tabbub Miller, bi mu tektale woon ci ay géntam jaarale ko ci liggéeyu góor gu yor boroom piko buy wal suuf. Isaïe dafa jëfandikoo misaalu jaar-jaari Esdras ak ñi délsi Babilon, ba soppiwaat Yerusalem, ngir xamle delloo yàqu-yàqu yu jëkk ya.

Esdra ak ñi ñoo sos Yerusalem, dañuy tegtal “sarax-saràkk” bi di ñi delloo yoon yi nit dëkk ci, te ñoom la ñuy def liggéey bi ci jumtukaayu ñaanu Léwítik ñaar-fukk ak juróom-benn, bi Esdra waxe ne: “li dale ca fan yii sunuy baay ba, ba tey, nekku nanu ci tooñ gu réy; te ndax sunuy bàkkaar, nun, sunuy buur ak sunuy saraxalekat, jébbalees na nu ci loxoy buur ya dëkk yi, ci saamar, ci ngëstu, ci alalu nangu, ak ci rus gu metti.” “Fan” wi mu di wax mooy “fan” wi “sarax-saràkk” bu mujj yi delloo yoon yi nit dëkk ci.

Des nit ñaar a seede yu Esra lañu, ñi dekkat ci mujjug ñetti fan ak genn-wàll, te matal ñaanug Levitik ñaar-fukk ak juroom-benn, ni ko Daniel wone ci saar baat. Bi Esra ak ñi ci liggéeyandoo delloo ginnaaw njaamte te tabaxaat Yerusalem, dañoo melaloon liggéeyu delloo jëwëri Miller yi, mooy liggéeyu delloo dëgg yu njëkk yi yu Miller. Loolu moo tax xam xëtalub liggéeyu Miller am solo lool.

Ci ñaari waxtu yu nekk ci Esayi, liggéey bi mooy yékkati fondamaŋ yi ak réer yu bare maas yu bare. Esayi mi ngi jàngale ab liggéey bu xel mu sell, bi ñu misaal woon ci liggéey bu dëggu buy seenu bopp. Fondamaŋ yi dafa war a wottu, waaye gannaaw ga ñu lajj ko ba mu daldi fees delloo ci kawam ak ab fondamaŋ bu dul dëgg, bu ñu sàmmale ak doj yu rafet yu naaféq. Ñi Esayi tudd, ñoo ngi delloo dëgg yu fondamaŋ yi ñeel Millerites yi, waaye du doj ak xeer yu dëgg. Misaalu dëgg yooyu mooy taxawaayu Miller ci ñaari kàttan yu yàqkat yi, yi daan dëpp sanktuweer bi ak mbooloo mi di “juróom-ñaari yoon.”

Liggéey gu yeesaat jubbanti googu, dañu ko teg ni ñuy yékkati “fondasioŋ yi” ak “yàqu-yàqu yu bari xeet yu bari maas”, te muy tektal liggéeyu waxi yonent wi ci delloo dëgg yu njëkk yi ginnaaw yoonu liggéey bi di indi waxu yonent kaw waxu yonent, “tuuti fii, tuuti fa.” Liggéeyu sampaat fondasioŋ yi ak yàqu-yàqu yi mooy liggéeyu wone ak aar dëgg yu cosaan yi, ñiir ci nataal yu pioniee yi 1843 ak 1850, yi di ñaari tabla yu Habakuk saar ñaareel. Te liggéey googu, dañuy ko matale ak yoonu taw bu mujj bi di “rëdd ci kaw rëdd”. Mooy liggéeyu dellusi ci yoon yu yàgg yaaŋu Yeremi, ci weranteb ñi bëgg a taxawal ab fondasioŋ bu fen, ni ko feebareb per yu dul dëgg yi ci géntug Miller tektalee.

«Liggéeyu waajal nit ñi ngir ñu man a taxaw ci fan yu mujj yi,» mooy liggéey bi bokk ak ñaari wax yu Yàlla wax ci Yexeskel ci saar fanweeri ak juróom-ñaari. Bàkkaar bu Isayi wax ci màndiŋ bi ñëw, te waxu njëkk wa Yexeskel dafa booloo ñi dee woon ci mbedd mi ci dëkku Sodom ak Misraim diiru ñetti fan ak genn-wàll. Noonu ñu xam ne ñu nekkoon ci jamonoy yéex bi ci léebu fukki janq yi ci Macë. Gannaaw loolu ñu dégg woote bi ñu joxoon Yeremi ngir mu séddale lu tedd ak lu bon, bu ñu bëggée dellusi. Ñu xam itam ne ñaanu Daniyel ci saar bi juróom-ñent mooy dëggu jamono jii. Kon nag, bu ñu tànnee te bëgg a dellusi ci nangu ak matal sart yi xabaar bu baax bi teg, ba noppi ñu jot ci ñaareelu waxu Yexeskel te ñu taxaw ci seen tànk ni mbooloo xare bu mag.

“Liggéeyu waajal nit ñi ngir ñu man a taxaw ci fan yu mujj yi” dañuy ko matale jaarale ko ci yoonu taw wu mujj wi, mooy “rëdd ci kaw rëdd.” Liggéey boobu dafay ànd ak liggéeyu delloo dëgg yi Millerite yi, yi ñu tegtal ci kart yu pionieer yi atum 1843 ak 1850. Ñaari kart yooyu mooy ñaari tablaabi Habakuk, te war nañu leen a teg kenn ci kaw kenn (rëdd ci kaw rëdd); te ci noonu ñaari kart yooyu dañuy tegtal dëgg yu fondamaa yi war a dellu ci fan yu mujj yi jaarale ko ci góor gu yor brosse bu suuf.

Bu ñu leen boolee, rëdd ci kaw rëdd, dañuy xamle njuumte gi nekk ci tabloo 1843 bi, te gannaaw loolu ñu jubal ko ci tabloo 1850 bi. Bu ñu leen seetee ni benn tabloo rekk (rëdd ci kaw rëdd), su boobaa dañuy tegtal benn yoon jaar-jaari askanu Yàlla ak taariix bu nëbb bu juróom-ñaari dënn ya, ndaxte boolees na leen ngir won nañu ñaawlu bu njëkk bi, waxtu bi ñuy xaar, yuuxu Digg-guddi gi, ak 22 Oktoobar 1844, ak réer gu mag gi.

Moo diis bu njëkk, yuuxu guddi bi ak diis gu mag ga la nekk jaar-jaaru sutura bu juróom-ñaari dëgg yu réy yi. Mooy tabaxug dëgg, ndaxte dëgg mi dafa sampu ci nekk benn araf ak njëkk ak mujj ci baatub Ebraayik bi ñuy wax “dëgg,” ni itam diis bu njëkk ak diis bu mujj ci jaar-jaar boobu. Araf wu digg ak wa fukki ak ñatt wa mooy misaalu ñàkk dégg-dëgg, ni ko ñi bañ a nangu yégleb Yuuxu guddi bi di wone. Ñaari nataal yi, bu ñu leen boolee, dañuy joxe ñaari seede ci dëgg yu wax ne yoon-yoon yi Millerite yi xamoon dañu wara dellusi ko nit ki yor paxu suuf bi, waaye itam dañuy màggale xew-xew bi di misaalu xew-xewu téeméer ak ñeent-fukki ak ñeenti junni ñi.

Ñi ñooñi ngir nekk liir bi (téeméeri ñent fukk ak ñeent junni) dafañu jànkoonte ak seen njëkk déggadi ci 18 Sulet 2020, te gannaaw loolu ci Sulet 2023, dafañu leen indil ndaw wax ju jóge ci baat bu di yuux ci màndiŋ ma. Baat ba dafa leen woo woon ngir ñu dellu.

Ci jamono ci nekk ci nettali bi nëbbu ci juróom-ñaari thunder yi la ñàkk dégg-dégg gi di feeñ, ndaxte waymark bi ci topp mooy bi góor gi yor brossu suuf di dajale jëwër yi te sànni leen ci biir këstu bi. Noonu ñu tàmbalee leer fukk yoon gën a leer. Ci booba la Miller yee. Bu janq yi (Miller) yeewee, ba noppi na. Delloo yàqu-yàquy maam yu bare xeet yi mooy liggéey bu ñaari seede yi war a bokk ci. Liggéey boobu mooy li ñuy doxal léegi.

Melo yoonu waxi yonent yi William Miller te tabax ci peeñug dexu Ulai, ci Daniel ay saar 7, 8 ak 9, moo doon ñaari doole yi yàq tey màbb diiney xeet ak papalisme; te yoonu tabaxug Future for America mooy diiney xeet (naga), topp ci papalisme (rab wi), ak Protestante bu dikk ci bàkkaar (yonent bu dëggul bi). Caabi bi tax ñuy sampale ñaari yoonu tabax yooyu mooy mbindum ndaw li apostol Bóol. Apostol Bóol moo doon baatub yonent bi boole Israyil bu yàgg ak Israyil bu xel mu sell. Bala mu soppeeku, turu Bóol moo doon Sawul, te loolu tekki na “tann” walla “tëral.”

Tànn na Pól ngir ko (tann ko) ngir mu nekk ndawul ndaw yi ngir xeeti xeet yi dul Yawut, te mooñu ko tann itam ci yeneen mbir ngir xam-xamam ci Kóllëre gu Yàgg ga. Gannaaw mo bind li ëpp ci Kóllëre gu Bees ga, amul benn ci bindkat yi ci Kóllëre gu Bees ga ku amoon xam-xam ci Kóllëre gu Yàgg ga ni ko Pól ame. Tànn nañu ko ngir jiite ci yëgle xebaar bu baax bi ca xeeti xeet ya dul Yawut, waaye tànn nañu ko itam ngir dëgëral jokkoo gi nekk diggante nettali yu yonent yi ci Kóllëre gu Yàgg ga ak nettali bu yonent bi toppoon gannaaw jamono jàkkalanteg bant ba. Su dul seede Pól, xam-xamu yonent bu Millerite yi, ak bu Future for America, du am woon dara. Ci benn jaar-jaar boobu sax, fa ñu fasee Israayil gu yëngu ci suuf mel ni ñoñ Yàlla tànn, Pól lañu tann ngir wone ne Israayil gu mag ga, doonte fekk booba ñu ko fase ak Yàlla, mooy misaal bu nettali bu yonent bi ci jaar-jaari Israayil gu xel mi. Yoon yi war ngir xam-xamu yonent ci yëngu-yëngu malaaka bu njëkk ba ak bu ñetteel ba, ci li ëpp, mi ngi sukkandiku ci bindi ndawul ndaw Pól.

Ndax li tax, dinañu seet ay pexe yu waxkat bi Yàlla yu Pawulo jëfandikoo te tegtal, yu amoon jëf ci yëgleb Millerite yi, te yëgleb boobu dañu ko samp ci doxalin ñaari kàttan yu yàq; te ci noonu itam dinañu seet ni pexe yooyu di jëfe ci doxalin ñetti kàttan yu yàq.

Ci fukki ay kàddu yu gàtt yi, Pawulo wone ne xew-xewu sóobu ci ndox mi dafa amoon misaal ba ca jéggi Géeju Xonq ga, ne Doj wi toppoon Israayil gu yàgg ga doon na “Doj wu xel mu sell,” te moom moo doon Kirist. Mu wone it ne Israayil gu yàgg ga doon na misaal bi ñeel ñi dund ci fan yu mujj yi. Wàll wii artu la, te wàll wii mooy benn bérab bu wéradi ci diggante ñi téye dëgg ak ñi bëgg a xeex dëgg. Teolokiyaan yu Adventist yi jàngale ne Pawulo dafa doon rekk wone ne jaar-jaari Israayil gu yàgg ga dañoo doon melokaani njàngat yu jëm ci jikko yu war a xam ñeel ñi dund ci fan yu mujj yi, waaye ñoom sax da ñuy dëgërël ne Pawulo nekkul woon di wone ne jaar-jaari Israayil gu dëgg ga dañoo wara dellu ci Israayil gu xel. Rakku jigéen White faral na jëfandikoo wàll wii ngir dëggal li Pawulo tekkoon lépp.

“xew-xewu yu mag ak jëf yu am solo ci jaar-jaaru cosaanu Testament Bu Yàgg bi dañoo doon, te dañuy dellusi ci kanam bi ci kërce gi ci fan yii mujj yi,” mooy ni Soeur White di tënk maana bi Pool di wax ci aaya yi. Ngir yàq waxu Pool wi muy jëfandikoo Israayil gu njëkk ngir melal ci lu misaal jaar-jaaru Israayil gu dëgg-gu-nekk, Seytaane indi na ñaari xare yu mag yu muy xeex ak pexeem wàcce bu yonent bii. Bu njëkk bi, bi ma waxoon ba noppi, mooy wax ne Pool dafa doon wax rekk ne jaar-jaar yooyu dañoo tegu woon njàngat yu jëm ci jikko. Jàngale gu dul dëgg googu mooy genn-wàllu dëgg, te genn-wàllu dëgg du dëgg benn. Dëgg la ne njàngat yu jëm ci jikko yi nit man a génne ci jaar-jaaru Israayil gu njëkk, dañoo jariñ ñi dund ci fan yu mujj yi; waaye bu loolu nees ko jëfandikoo ngir weddi ne jaar-jaar yooyu itam dañoo melal xew-xew yi di jëm ci dellusi, su boobaa mu nekk genn-wàllu dëgg, te dees ko tabax ngir weddi dëgg gi.

Benn dëgg buñu ko war a jëfandikoo ngir weddi beneen dëgg, ndax buñu ko defee noonu, dina soppi dëggu Yàlla mu nekk fen.

Jàngale bi ne jaar-jaaru Israayil gu yàgg ga dafa teewal rekk njàngum yëf yu aju ci jikko, boroom xam-xamu aji-adwent yi di ko bëgg-a-bëgg ngir yàq Kàddu Yàlla gu yëgle, te mooy benn ci dënn-dëgg yi ñu boole ci lekk bi fees ak léeb, bi ñu waajal ngir nax nit Yàlla yi ba ñu nangu fenn; te fenn boobu ñuy nangu, bindu ndawli Bawlu moo ko jëfandikoo ngir wax ne lan la.

Beneen njàqare bu njëkk bi ñuy xëccoo ak ndigal li ne jaar-jaari Israayil bu yàgg ba noppi di melal jaar-jaari Israayil bu bees bi, Jezwiit yi ñoo ko sosoon ca jamono jaar-jaari soppiteg ngëm ga ñuy wax Counter-Reformation, te mooy di nangu ne jaar-jaari Israayil bu yàgg ba noppi dellu nañu ko. Fen bu Jezwiit yi mooy ne jaar-jaar moomu dellu na ci lu wér, waaye du ci xel mu leer walla ci anam gu xel gu ruu. Fen boobu sosoon nañu ko ngir tere nit ñi xam ne paap bu Room mooy antikiriis bi ci waxi waxandéekat yi ci Biibël, ndax njàngale moomu nangu na dëgg bi ne am na antikiriis ci fan yu mujj yi, waaye dafay werante ne antikiriis boobu dañu koy tegtal ci kàttan gu wér, du ci kàttan gu ruu. Jigéen ju bon ji ci Peeñu gi ñaar-fukk ak juróom-ñett, jiñu bind ci jëemam “Sirru Babilon,” kon dina doon jigéen ju bon ju sosoo ci suuf su wér su Babilon, te tey mooy Iraak.

Pàppa bi mooy nit ku am njariñ ci dëgg, te muy tey ndaw doole ju am njariñ ci dëgg (Kërceen Katolik bi), waaye moom ak mbooloom dañu leen fésal ci kaaraange yoon wi ci ni Babilon bu am njariñ ci dëgg, te manees na leen a xam bu baax rekk su fekkee ne mbirum antikris bi dañu koy joxe ni matug xel mu sell gu bëgg a matal misaal bu am njariñ ci dëgg. Pool wax na ne Israyil bu am njariñ ci dëgg day misaal Israyil gu xel mu sell, waaye loolu nekkoonul dëggu kaaraange yu bees yi mu indi, ndaxte xam-xamam dafa sukkandiku ci Lëndëm Kóllëg Gu Yàgg ga, te fa la seedam saxoo.

Nun nanu war seede yu Kirist, ni Pool wooné; ne Alfa ak Omeega tabb na Israel gu njëkk rekk, waaye itam mboolem xeet yi njëkk yi ci Biibël, ngir ñuy misaal yu wone “mbir yi di ñëw,” ci kaw ñi dund ci fan yu mujj yi. Pool dafa nekkoon ku xam lool Njàngum Kóllëre gu Yàgg gi, te yékkat nañu ko ngir mu doon buumug lëkkalekaay gu yonent bi diggante jamono ji Israel gu dëgg ak gi ngëm. Bindam ya la ñi xam yokkute xam-xam bi ca waxtu mujj ma ci atum 1798, ak itam ci 1989, toppoon.

Babilon gu yàgg ga ci dëgg-dëgg, doom penku yu yàgg ya, Misra gu yàgg, Gerees gu yàgg, ak nguurug Medo-Pers bu yàgg, ñooy misaal yu dooley ruuy yi ci mujjeefu àddina. Misaal yu yàgg yi mooy mbirum dëgg-dëgg mi jiitu, te dafa tegu ci li nuy wax ruuy mi topp. Pool dem na ba jëfandikoo ne Aadama gu dëgg-dëgg ga doon misaal Aadama bu ruuy bi (moom di Kirist).

Am nañu fi ay njàngat yu xóot lool yu Pool di jàngale ci mbirum Aadama bu njëkk ak Aadama bu mujj, waaye nun dañuy xamale rekk njariñ li mu fésal bu leer ci pasaj bi, ba mu waxe ne: “liiru woonul lu jëm ci xel ci njëkk, waaye li doon lu bindu ci mbind mi; te gannaaw loolu la lu jëm ci xel di ñëw.” Li war a jëfandikoo ci yeneen baat te Pool tudde fi ne “lu bindu ci mbind mi,” mooy li jiitu, te li jëm ci xel mooy li mujj. Israayil gu literal moo jiitu, te doon lu bindu ci mbind mi, te Israayil gu xel gi di ñëw “gannaaw.”

Babilon bu wér di dëgg, moo jiitu Babilon bu xel. Benn poñt bu am solo bi ci yeneen mbindum Pool miñuy dëggal mooy jamono ci jaar-jaaruy taarix bi ñuy jëfe soppi gu dëgg-gëm gi, ginnaaw li bokk ci lu dëgg te tàmbalee ci lu xel. Mooy jamonoy bant ba, bi ñuy xamale soppi gu yonent yi waxoon, gu jóg ci lu dëgg ba agsi ci lu xel.

Lu am solo sa ñu maye ndono juddu doon, bu fekkee ne nangu ngeen Kirist, booba yéen nekk ngeen askanu Ibraaima. Yéen du ngeen Israyeel ju dëgg-dëgg ci yaram; yéen Israyeel ju ngëm la ngeen. Jéggi gi jógé ci li yaram ba ci li ruu, bant ba moo ko doon. Pool dafay sédd nit ñépp ñaar i xeet. Xeet bu nekk am na kóllëreem, te ñoom ñépp ay sët Ibraaima lañu. Ku nekk am na dëkk bu tegtal njabootam ak kóllëreem. Ku nekk mooy benn doom Aadama bu yaram wala Aadama bu ruu.

Ci jamono kroowa bi, li nekkoon lu dëgg-dëgg te jëfandikoo ko ci anam wu seen bopp, mujjee nekk melokaan yu ruus ci xel yu jamono jii. Ndaw lii, yonnenteb Yàlla bi Pool leeral na dëgg-yonnent yu am solo yii, te loolu moo mayoon William Miller mu samp taxawaayu ñaari dooley yàqiy, yi mu tënk woon mboolem ay dogalam yu yonnent ci seen kaw. Noonu itam, liggéey bi yonnenteb Yàlla bi Pool mataloon mooy wone ñetti dooley yàqiy yi di taxawaayu mboolem ay dogalam yu yonnent yu Future for America.

Taxawal xam-xamu Miller ci yokkute xam-xam bi, bi gisug dexu Ulai bi ci ay wetu téereb Daniel 7, 8 ak 9 di misaal, dafa sukkandikuwoon ci li mu gis ne “bés bu nekk bi” bi ci téereb Daniel di misaal Room bu bokkoon ci ngëmadiyoo. Gis-gis boobu, dafa ko gise ci ñaareelu bataaxalu Pool bi mu bind waa Tesalonik. Dégg-dégg boobu mooy dëgg gu njëkk gi ñuy xamale ci jokkoo ak “fen” gu wax ci yoon wax ju jëm ci jamono yu mujja yi, te moo tax na réer gu tar wàcc ci kaw Adentiis bu Bésub Noppalu Juróom-ñaareel yi.

Dina nu yeggaat sunu njàngum ci yokkute xam-xam, mi màndargoo ci gis-gisug dexu Ulai, ci artik bi di ñëw, da nuy seet li Miller xamoon ci bataaxalu Pawulo.