Téereb Yoel ak Kërgug Bés bu Juróom-ñaari Fan yu Yàlla, Laodise — Limu Fukk ak Juróom}

Maa ngi wone ne, ngir am yaakaar ju gën a baax ci xam solo juróom-ñent ay aaya yu njëkk yi ci Joël saar bi njëkk, li am solo mooy nu déggoo bu baax ci jokkoo bi nekk ci diggante lëndëm bu ñent i maas ak yégle gu taw gu mujj gi. Joël day woy woyub toolu reseñ bi, waaye bindam bu njëkk mooy jokkoo gu yonent gu kóllëre gi ak ñent i maas.

Wàll bii mooy yégleb giñ gu amoon matale ci dundug Muuse. Bi téere Yuël tàmbalee woyub toolu reseñ ba joxé ay ñetti maas yu tasaaroo ngir wax ci alag gu yokkute, dafay boole téere Yuël ak ñenteel maas gu yëg ci kàddug yonent yi te mooy mujj. Maas googu mooy “xeetu tànneef” bi Piyeer wax, ñi wooee génne leen ci lëndëm ba dugg ci “leeram gu yéemu.” Ñoom dañu leen diirloo ak seen moroomu maas, ñi ñu teg ci misaal ni xeetu ay jàngor. Ñenteel maas googu te di mujj, Yàlla dafa ko tegal ci Yowaan, mi nekk màndargay ñaari fukki ñeent junni, ñi “ñu woo, te tànn leen, te ñu takku.”

Wooñi ci 9/11, tànn nañu leen ci yuuxu Guddig, te ñu takku ci jafe-jafe yoonu Dibes bi, ni Réewit ya takkoo woon ci njalbéeni nag wu wurus wi ci jamonoy Aaróon ak Jeroboom. Bàkkaar yi ñu setal ni xaalis ci Malasi ñett, Réewit lañu, yi ñu tànn ci biir yégleb Yuuxu Guddig bi, ndaxte tëral gi mat na ak, ak jaar ci, tuur gu Xel mu Sell mi.

Ci jëkk jii, nu indi woon ay rëdd yu jóge ci jaar-jaari Musaa, kooku Sëër Buur Wiit moom la wax ne mooy alfa bu yëgleb Biibël, te ci yoon wu yëgleb la jàppandoo ak Almasi bi nekk omega bu yëgleb Biibël. Musaa mooy doj wu njëkk wi, te Almasi mooy doj wu njeexital wi. Ñoom ñaar ñépp ay ràññee lañu ci musalug bàkkaar, ni ko génne gi ca Misra ak Musaa di wone. Waaye bépp feeñug kàttanu Yàlla gu ame woon ci loxoy Musaa, Almasi moo ko weesu lool, ba mu dëggal kóllëre gi ak ñu bare ñi ci benn ayu-bis. Musaa mooy alfa te Almasi mooy omega, te omega mooy limu “22” te alfa mooy limu “1.”

Bu jëfandikoo ak Musaa, danuy gis ne mucc gi dëppook mbooloom seedeem bu yóbbante, dañu ko tëral ci ndox. Muccam ci ndoxi Nil bi ca juddoom, mooy misaal Nuuhu ci gaal gi. Sóobug ndox ca Géeju Xonq ba, mën na méngoo ak Nuuhu ak juróom-ñaar ñi nekkoon ci gaal gi, te loolu it méngoo ak sóobug ndoxu Yosuwe ca dexu Yurdan ba, bi Kirist delloo ca bërab boobu sax. Seedeu Musaa tambalee ci mucc ca dexu Nil ba te mujj ci wetu dexu Yurdan. Sóobug ndoxu Kirist mooy woon Njabbatam ngir seede diirub ñetti at ak genn-wàll, ba agsi ci deeŋam, miñu tegtaloon ca njàlbéen ga ci sóobug ndoxam. Ca dekkiwaayam ga, amoon na ay tuut-tuut ndox, ba kera fullug tuuru gi mat ca Pentekot ba.

Kóllëre yàlla ak nit ñi tambalee na ak Nóó, te kóllëreem ak xeet wu tànn bi jaarale ko ci Ibraaima mat na ak Muusa. Muusa, mi nekk alfa bi, melaloon na Yeesu, omega bi, miy ñëw dëggal kóllëre gi ak “ñu bare,” waaye du rekk ak xeet wu tànn. Ci ni Muusa di misaalu Kirist, juddoom dëppóok na ak kóllëre gi ñu jox Nóó, te xonq ndox mi mooy màndarga bi ñeel nit ñépp. Noonu itam Muusa dëppóok na ak kóllëre gi ñu jox xeet wu tànn, te xaraf gi mooy màndarga bi ñeel xeet wu tànn. Liggéeyu kóllëre gu Muusa moo doon ak “ñu bare,” du woon lu yem ci xeet wu tànn rekk. Su ko melul woon noonu, duñu leen daan sonal saa su ne ak mbootaayu nit ñu jaxasoo.

Ci biir mboolem yépp yu bare yi ñu tegu ci “ndoxu musal” yu feeñ ci dundug Musaa gépp, sóobu ndox gi ci Bethabara ci dexu Yordaan dafa lëkkale tàmbaliwaayu jaar-jaaru kóllëreg Israayil gu yàgg ci Suuf su Digoon ak mujju jaar-jaaram, ci ayubis booba ba Kirist daan dëggal kóllëre ga ak ñu bare. Sóobu ndoxu Kirist dafa juboo ak sóobu ndoxu Israayil gu yàgg, te jaar-jaar yooñu ñaar yépp wax nañu ci mbirum dekkiwaayam, ba Mu noflee ay tuuti taw, bala taw yu bare ya ci Bentekot ñaar-fukk fan ak juróom gannaaw loolu. Réenu alpha ak omega bépp, ci anam wu aju ci Musaa ba ci Kirist, dañu koy wone ci biir ndoxu musal yi.

Ci ay mbind yi jëm ci téere Yowel, nun dafa nu doon “mën a méngale waxi yonent yi ci Kóllëre Gu Yàgg gi ak jaar-jaari Kóllëre Gu Bees gi,” te itam ak jaar-jaari Israayil bu xel mu sell bi ci jamono jii. Bu fekkee ne mooy Kóllëre Gu Yàgg walla Kóllëre Gu Bees, mbaa jaar-jaari ñetti malaaka yi tambalee ci 1798, yoon yooyu yépp dañu leen wone ne ñooy “baatu Kirist.” Seede su bindees bi ci Biibël ak ci Xelum Yonent bi mooy baatu Kirist, te baatu Kirist mooy baatu Ki di Kàddug Yàlla.

“Baat” bi ci Kàddug Yàlla mooy yégleb Yàlla ni ñu ko tegtale ci Kàdduam buñ bind. Yéglebëm ci fan yu mujj yi mooy yégleb taw bu mujj mi, te mi ngi ëmb taw bu jëkk bi, ba noppi mu topp ak taw bu jëkk ak taw bu mujj, ni ko Yoel waxe.

Yowaana mi ñu xam ne mooy ki jot ndigal gi dafa tegtal ñi mat téeméeri junni ak ñeent-fukki ñeent-ñar, ñi dellusi ci yoon yu mag ya, ndaxte mu dégg ab “baat” ci gannaawam. “Baat” boobu ci gannaaw mooy baatu Kirist bi jóge “ca jamonoy Aadama” ba jàll.

Kàddu bii di màndarga ab taxaw ci saar wi jëkk, ndax ba ca aaya bi jiitu, Yowaana nekkoon na ca dun Patmos mi ñuy wax Patmos; waaye ci aaya fukk ak ñaar bi mu dellu ginnaaw, te dale foofa Yowaana nekk na ci Bérab bu Sell bu Asamaan. Bi mu delloo, daf koy def ngir ne ci aaya fukk bi dafa déggoon baat bu jóge ca ginnaawam.

Yowaana dafa mel ni dégg baatu Kirist mi nekk ci ginnaawam. Mu dégg ndigalu bux bu Yeremiyaa yégle ngir dellu ci yoon yu mag ya, yi ay ñaawtéef ya bañoon dox ci seen biir, ak buxug waare wi ñuy bañ a dégg. Yowaana dégg na ko, te baat ba nekk ci ginnaawam xamle na boppam ne mooy Alfa ak Omega — Ki wone yoon wu bees wi, ak yoon wu mag wi.

Ci saar fukk ak ñaar ba, Yowaana dellu ginnaaw ngir gis peeñu Kirist bi, te moom la Seriñ Wiit boole ak peeñu Kirist bi Danyeel amoon, mooy peeñu bi Esayi, Yeremi, Esekiyel ak Pool itam amoon.

Pexe bi nu ngi xalaat moom dafay boole melokaanu baatu Kirist. Bi Yowaana delloo seetam te dégg baatu Kirist, mu mel ni riir “ndox yu bare.” Bu baatu Kirist waxee ci kóllëreem ak nit ñi mbaa ak xeet wu tànn, dees na ko boole ak ndox yu bare. Yégleb Danyeel juróom-ñaareel ba ci juróom-ñeenteel ba dañu ko ubbiwuloon ba noppi ñu ubbite ko ci 1798, te gannaaw loolu, ci 1989, yégleb Danyeel fukki ba ci fukk ak ñaareel ba ñu ubbite ko. 1798 dafa bokk ak baatu dexu Ulay, te 1989 mooy baatu dexu Hiddekel.

Dexu Yurdan mooy njàppante bi ci diggante alpha taarixu kóllëre ak omega taarixu kóllëre Israayil gu yàgg ga. Kàddug Yurdan tekki na “ki wàcc,” te muy melal Kirist “Aji-wàcc ji màgg.”

Dexu Yurdan dafa Krist mooy “ki wàcc bu mag bi,” te Yurdan mooy lëkkalekaayu diggante taariixu alfa ak omega bu nit ñi Yàlla tànn, ñi ñu jox toolu reseñ ngir ñu sàmm ko. Ndox yi mucc ga Muusaa diir, dañuy tegtal baatu Krist, bi ñuy man a dégg su fekkee ne bakkan bu nekk dellusi rekk ngir dégg “baat bi nekk gannaawam,” te baat bi ñuy dégg kon mooy—baatu ndox yu bare. Dale ko ci mbëmbëté gu Nóóx ba ci alagug Yerusalem ca atum 70 AD, ndox yi mucc gi dañu leen tëral ni màndarga-yoon yu nit ñi kóllëre Yàlla. Màndarga-yoon yooyu dañuy tegtal taariixu biir bu nit ñi Yàlla ci mujj gi ci kóllëram, maanaam téeméer ak ñeent fukki ñeent junni. Ndox mi di dundal dexu Yurdan, dafay cosaan ci xob wu ndaw ak peres bu dajale ci tundi Ermon, yi di ndoxu boppu dexu Yurdan.

Ndox yooyu itam it saxalub Pan itam, ab ndox bu xóot buy nekk ci biir pax mi nekk ci Panium bi ci Daniel 11:13–15, ak Caesarea Philippi ca fan yi Piyeer nekkoon. Ndo xuut yi di cosaanu dexu Yurdan itam ñoo jur mbëj mu Seytaane mu saxalub Pan. Baatu ndox yu bare yi di firndeel ne xuloo bu mag bi nekk ci diggante Kirist ak Seytaane tàmbalee na ci bopp yu kawe yu tund yaa Hermon.

Tur wi “Hermon” tek na maana “sell, ñu sàntal, ñu jagleel, walla ñu weesal,” te mooy misaal bu Asamaan, fekkeku bépp ndox, te ndorteel waayoo gu mag ga, ni ko ñu tektalee ci “bunt yi safara,” miy tur wi Yeesu waxaloon xóot bu Pan ba, ba mu nekk Kaysare Filipi. Ci jàmmbo ju mel noonu, turu Simon Barjona soppeeku na mu nekk Piyeer. Simon tek na “ki dégg,” te Barjona tek na “doomu pitax.” Simon dafa doon misaalu bakkan bi dégg yégleb njàngale mi ci sóobug Yeesu, miiru ko Xel mu Sell mi ci melow pitax. Naka ku dégg yégleb sóobug Kirist, Piyeer soppeeku na, di tektal ñi 144,000. Piyeer ñu ko tëj na ci Panium, te loolu mooy ay wax yi nekk ci sàrt 13 ba 15 ci Daniyel 11.

Ndox mu Hermon, dex gu Jordan, te melokaanu Kirist—ki moo di kiy wàcc ci gën a réy—jeexal na yoonam ca Géeju Dee ga. Jóge asamaan, fa ndoxum xel mu dund di sosoo, Kirist wàcc na ba ci dee gi ci bant ba, mi Géeju Dee di tegtal. Wetug Géeju Dee mooy suuf si gën a suufe te feeñ ci kaw suuf si ci àddina. Dexu Jordan, bi di wàcc, wàcc na ba ci tolluwaayu ndox mi gën a suufe ci àddina, ni Kirist wàcce woon ba ci dee gi ci bant ba. Jóge ci ndoxum dund ba ci ndoxum dee, dexu Jordan di melokaanu wàccug Kirist, jóge asamaan ba ci bant ba.

Yëf yu mag ci kàdduy waxu Yàlla yi aju ci ndox, te waxu Yàlla mooy baatu Kirist, miy baat bu ndox yu bare. Jigéenu njaalooku Babilon toog na ci kaw ndox yu bare, te ndox yu Ewfrat wowwu nañu ngir xàll yoonu buur yi jóge penku; te jaaykat yi ak buur yi taxaw nañu fu sore di jooy ndaxte gaal yi Tarsis yàqu nañu ca biir géej yi; te kóllëre góor-góorlu dee bi màndarga yi Efrayim nanguwoon bi ñu làqu woon seen bopp ci suuf fen, dellusiwul dara ndax mbëmbët gu réy gu yoonu Dibbeeri Àjjuma bu paaapal bi.

Bu Sister White di wax “dex yu mag yi ci réew Shinar,” mooy wax ci dex Tigris ak Euphrates. Ndox yooyu manees na leen a jël ci njëlbéen Garden of Eden, fa ñuy ñetteelu ak ñeenteelu dex yi génn ci Eden.

Hiddekel mooy Tigre, te ba noppi Efrat mooy Efrat, doonte sax jaaralekat yu jëkk yépp ak teoloog yi ci jamono jii bokkuñu ci loolu. Ñoom da ñuy daldi sax ne Ulai du dex bu mag, waaye dafa doon rekk kanal bu nit ñi defoon ci Perse, baaxul ci Shinar. Naka noonu, boroom xel yu nit ñooñu itam da ñuy wone ne ñaari dex yi rekk yu am solo te ñu boole ak Shinar mooy Tigre ak Efrat, te yonent bu jigéen bi wax na ne Ulai ak Hiddekel dañoo doon “dex yu mag yi ci Shinar.”

Kàddu yonent bu jigéen bi ci yégle bu ndox bi dafa weddi xam-xamkat yu jamono ji, ni ko xam-xamkat yu yàgg ya defee—ñoom mi daan weddi yégleb Noowe gu ndox gi. Ñu xamal na nu ne ñaari peeñ yi, yi ñu tektale ci ñaari dex yi, dañuy nekk ci yoonu mat, te moo tax lépp lu nekk ci biir ñaari peeñ yooyu yi ñu joxe woon jaarale ko ci “ñaari dex yu mag yi ca Sinaar,” dina yegg ci mat waxtu wu gaaw. Yégle bi ñu boole ak dex yooyu mooy baatub Kirist, ndaxte baatam mel na ni ndox yu bare. Tigir ak Eferaat dañuy tektale mbir mu mag ci wax ju ñëw, te seede seen boole na ak kóllëre gi Musaa miy alfa sampoon, moomu kóllëre mooy mi Kirist miy omega dëggal.

Ci waxu Yàlla, Tigre di misaal Asiri, te Efrat di Babilon. Ci njariñ bii, ñoom ñaar lañu di doole yi, Yeremi moo leen misaale ni gaayi, ñiy yóbbu bu njëkk nguur gu bëj-gànnaar ga, te gannaaw loolu nguur gu bëj-saalum ga, ca njàppandi ga.

Asiri ak Babilon ñéppoon nañoo ay noon yu bawoo bëj-gànnaar ci jëfandikoo ak benn-benn nguur gi ci Israyel, te moo tax ñuy misaal bu buur bu dëggul bi dëj-gànnaar—doole baapal bi. Ci njàlbéenam, benn xeetu cosaanu politig ak diine lañu yorewoon ci ñaari doole yooyu yu jóge ci benn taxawaayu aada, waaye tabaxu politig bu Asiri moo gën a fésal yoonu nguur, fekk Babilon moo gën a fésal yoonu kërk, doonte ñoo mel niroo lool. Roomu bànneex ak Roomu baapal, ci yenn tolluwaay, benn lañu mel, waaye tey itam, Roomu bànneex day tegtal yoonu nguur te Roomu baapal day tegtal yoonu kërk. Asiri, ci jokkoo gu yonent ak Babilon, nekkoon ab nguur gu yoonu nguur, te ginnaawam Babilon, di doole bu niroo buy gën a fésal yoonu kërk. Asiri dafa tegtal Roomu bànneex, te Babilon day tegtal Roomu baapal. Ñeenti doole yooyu yépp daan nañu jàllale fu sellu Yàlla ak mbooloom. Asiri ñu ko boole ak dexu Tigir, te Babilon ak dexu Efrat. Loolu déggoo na ak wowliwug dexu Efrat ci téereb Peeñu gi, ngir waajal yoon wi ñeel buur ya bawoo penku, ni ko liggéeyu Siris di misaalale, bi mu jaarale dexu Efrat ngir daanu Babilon. Babilon mooy Efrat; Asiri mooy Tigir.

Buuru bëj-gànnaar ci waxu yonent yi dafay noot addina bi ci jamono jafe-jafe yoonu dibeer gi, te gannaaw loolu mu daanu; waaye noot gi ñu bari yoon di ko tegtal ni mbëmbëtug ndox gu rey. Nettali buuru bëj-gànnaar, ni ko Asiri ak Babilon di tegtale, ay dex lañu ko misaalal, ndaxte nettali bi àddinaas bu bari ndox moo ko wax.

Suuf bi ci diggante ñaari dex yi, dañuy ko wax Mesopotamia, te li muy tekki mooy “suuf bi nekk ci diggante ñaari dex.” Ñaari dex yooyu dañuy tektal kàttan gu bëj-gànnaar gi Yàlla di jëfandikoo ngir yar ay nitam yu wacc seen ngëm, ci tas leen ba dugg ci njaamug jàppale. Benn ci ay ndox-dox yu wàcc nekk ci baatu ndox mu bare mi, gis nañu ko ci tur wi “Padanaram,” mi ñu tudd rekk fukki yoon ci Mbind mi Sell mi. Bëgg-bëgg bu njëkk bi, dañu ko boole ak kóllëre gi, ndaxte dafay wone xeet ak cosaanu deretu Rebeka, jabaru Isaaxa. Aaya bi nee na:

Mujjug ñent fanweeri at mi feeñ na ci ñetti seede yi ci Musaa ngir indi Kadees, 1863 ak yoonu Dibéeri. Seyug Isaaxa mooy ab seyu kóllëre buy misaal seyu Kirist ak ñetti téeméer ak ñeent-fukk ak ñeent ñaar ñi ca yoonu Dibéeri, moom mi di 1863, mi di Kadees, mi di jeexitalu ab jaar-jaaru kóllëre bu fanweeri at. Ribka nekkoon doom ju jigéen ju Syriyen te mooy rakkub Laban mi nekkoon Syriyen, (ki ci maas gu topp ci jaar-jaaru kóllëre bi, dajjaaloon na kóllëre ak Yanqóob, doomu Isaaxa.)

Betuweel mooy “këru yàquute” walla “ki yàq,” ba tax Rebeka nekkoon doom ju jigéen ju “këru ki yàq.” Siri mooy réewu tund ak tablex, te Padanaram mooy Mesopotamia, walla réewu bi nekk ci diggante. Rebeka bokkoon ci xeetu Siri yi jóge Mesopotamia, réewu tund bi nekk ci diggante “Tigiri gu Asiri” ak “Ewurate gu Babilon,” ñoom ñi di mel ni gaynde yi Boroom bi jëfandikoo ngir tasaare ay xaritam yu moy Yàlla. Këru ñi di yàq boolees na ko ak kër Yàlla ci séy bi Isaak ak Rebeka. Du mbir mu amul tekki ne, ci njëkk a tudd Padanaram, ñaari dex yii di tegtal buur bu bëj-gànnaar bi ci kàddug yonent, mi ñu feeñal ni ndox mu xëpp, dañu ko njëkk a tudd ci Njàlbéen 25:20.

Jokkoo kër gu tasara ak nitu Yàlla yi mu def ak ñi bokk ci kóllëreem bi sax na bi Yàqub dawée Esaw, ba noppi àgga ca kër baayam ndeyam Labaan, te fa mu liggéeyee ñaari jamono yu tollu ci 2520 fan ngir jëli sëy bu ci topp ci kóllëre bi. Benn sëy mooy jeex ak tasaaru nguurug Israayil gu bëj-gànnaaru, te beneen sëy mooy jeex ak tasaaru nguurug Yuda gu bëj-saalumu. Bi jamonoy tasaaru yu nguur yooyu ñaar di jëme ci seen njëkk yokkute jeexee ci atum 1798 ak 1844, sëy bi Yàqub sonn ngir matal ci kaw ñaari jamono yu 2520 bi mat na, ndax boroom jëkkër bi agsi na ca sëy ba ci 22 Oktoobar 1844.

Ndax Kirist moo takkoon Lea, mi tekki “sonn te daanu,” walla dafa takkoon Raseel, mi tekki “tukki na bu baax?” Lea ak Raseel dañuy tegu ñaari xeeti janq yu sell yiy tukki: benn janq ju sell jiy “sonn,” ak benn janq ju sell jiy “tukki bu baax” ci yoon wi jëm ci takk ak Yàqub 22 Oktoobar 1844.

Ci atum 1844, yëngu Millérite bu Philadelphia dugg na ci séetlu. Séetlu bu 22 Oktoobar 1844 mi ngi tas ñaari xeetu jaamu-yàlla yu Rachel ak Leah di tektal. Rachel mooy tektal benn xeet bu àndoon ak ndam ci yoon wi jëm ci séetlu bu 22 Oktoobar 1844, waaye xeetu Leah dafa sonn. Noonu ñu tas leen, te jéego nattu bu malaaka bu ñetteel bi tambalee fa sax, foofu la jéego nattu bu Yuuxu Diggante Guddi gi jeexee.

Sey jigéen ak góor gi tàmbalee woon na, te gannaaw loolu dañu ko wara woon sotti ba mat, te nattu ko. Dañu sotti séy bi ba mat ci atum 1846, te yoonu nattu malaaka bu ñetteel bi tàmbalee. Ci 1849 ak 1850, Boroom bi doon na tàllalati ay loxoom ñaareelu yoon ngir dajale desitam. Noonu la ñaareelu xàjjalub Habakuk dugge ci jaar-jaar, ni ko ñaareelu tëralin yi doon misaalel. Gannaaw ba Muusaa dampee njëkk tëralin yi, ñaareelu xàjjal yi dañu leen joxe. Taabalub 1850 wi wuutu na bu 1843 bi, te ci 1850, nattu Israayil gu yàgg ba noppi ni séyb Yàlla ci kóllëre gu bees gi di dox ba Kadees ak 1863.

Ci atum 1856, yeneen ndox yu bees ci ñaari dex yi jaar na ci xalamu Hiram Edson. Leer gi ci “juróom-ñaari yoon yi” gi jóge ci xalamu Edson, mooy leer gi ñu melale ak ñaari dex yi tambalee seeni seedey yoon ci Toolu Eden. Toolu Eden mooy màndarga saxug nit ak yoonu Yàlla, te foofu la ndoxi dexu Ulai ak Hiddekel tàmbalee seen tukki. Ñuy dox jaar ci jaar-jaari kóllëre, ndaxte Tool boobu, màndargay sax, mooy itam fa ñu rendeele mbëy mi ngir joxe yére yu wuutu xob yu garab figg yi ci kaw Aadama ak Awa. Jaar-jaari kóllëre tàmbalee na ak kóllëreg dund gi nekkoon diggante Aadama ak Yàlla. Kóllëre googu, gi garabu dund di màndarga, jur na kóllëre gu dammuwoon jaarale ko Aadama ak Awa, te loolu moom moo tàmbalee kóllëreg dund gu bees, ba Biir mi ñu rendeele woon laata sos àddina, joxee yére ñaari nit ña nekkoon rafetul te réer. Ñaari dex yi di wal ci Tool boobu, ci mujj, dañuy nekk màndargay dooley yi Yàlla di jëfandikoo ni ay yaram ngir mbugal.

Ñaari dex yu ñaaw ñoo génne Eden, jaar ci xeetu Rébecca ak sëyam kóllëre ak Isaac, ba agsi ci Jacob, fa ndoxu ñaari dex yi feeñee ni ñaari jamono yu wuute, te ku nekk di juróom-ñaari yoon. Gannaaw loolu, ñaari dex yooyu itam dañuy jaar ci juróom-benn ci mujj ci Daniel, fa ñetti sàrkk yu nekk ñu ngi teewal benn dex. Benn dex dafay teewal yokkute xam-xam bi ñu ubbiwoon ci sàrkk yi juróom-ñaar, juróom-ñett ak juróom-ñeent, te beneen dex dafay teewal yokkute xam-xam bi ñu ubbiwoon ci sàrkk yi fukk, fukk ak benn, ak fukk ak ñaar.

Sarax 7, 8 ak 9 ñu leen feeñal ni ag gis-gis gu Ulai, te Kirist moom itam ñu ko wonee noonu ci sarax 10, 11 ak 12. Ci ñaari gis-gisu dex yi, te benn bu nekk dafa takku ci ñetti sarax, ñu feeñal Kirist muy taxaw ci kaw ndox mi.

Peegug Kirist ci saar fukk bi mel na ak peeg bi Yowaana gisoon ci Kàddug Yàlla ga, Revelasyon, ci saar benn bi; te itam ci peegu Danyeel ci saar juróom-ñett bi, Palmoni nekk na ci kaw ndox yi, ni mu nekkoon ci saar fukk ak ñaar bi, fa mu soloon yére wu linu.

Ci gis ci Kirist ci wàllug Hiddekel bi nekk ci saar fukk, Kirist mi ngi ci kaw ndox mi te sol yére yu linu, te ci wàllug Ulai bi mu ngi itam ci kaw ndox mi. Wàllug Peeñug Yoxaan benn dafa ànd ak wàll wiñu joxe ci wàlli Ulai ak Hiddekel, fa ñu Sister White xamle ne kii “du kenn kudul Doom Yàlla ji.” Bu mu tudd malaaka bu Peeñug Yoxaan fukk, mu wax ne malaaka boobu “du kenn kudul Yeesu Kirist.” Malaaka bi nekk ci Peeñug Yoxaan fukk dafay yékkati loxoom jëm asamaan, ba noppi giñ ci Ki dund ba fàww, te loolu jokkoo na ak wàllug Kirist ci saar fukk ak ñaar, bi muy yékkati ñaari loxoom jëm asamaan, ba noppi giñ ci Ki dund ba fàww. Ci Peeñug Yoxaan fukk mi ngi ci kaw ndox ak suuf.

Li am “ci diggante benn” dexu ndox la, te Daniel dégg na “baatu góor ci diggante benn yi”; kon baat ba jóge na ca góor ga nekkoon ci kaw ndox mi, te baat ba mooyon woon riirum ndoxi dexu Ulai.

Dex yu mag yu Shinar, ni Sister White tudde koñ, ñoom ñaar ñépp ñu lëkkale ak ay gis-gis yu feeñal ne Kirist mi ngi ci kaw ndox mi di wax, ndaxte baatam mel na ak riir ndox yu bare. Ci ñaari gis-gis yooyu itam, laaj bi ne “ba kañ?” lañu koy laaj. Ñaari dex yooyu itam dañu leen teewal ci “laaj ak tontu” bu Daniel ci saar juróom-ñett ba, te loolu mooy tegtalu ak fondamaŋ bu Adventism. Foofa, dex yooyu ñaar dañuy misaal “juróom-ñaari yoon” yi ngir tasaaroo ak daan-jéggi buurukaay ak mbooloom soldaar yi. Ñaari dex yooyu mat nañu seen wàll ngir doon yaru mbugalu Yàlla, te gannaaw loolu ñuy dugg ci jaar-jaaru Millerite bu malaaka bu njëkk bi, fa la William Miller gis alal-am bu njëkk ci waxu yonent bi, muy sàrtu “juróom-ñaari yoon” bi nekk ci Leviticus ñeent-fukk ak juróom-benn. Ñaari dex yooyu dañuy teewal ñaari tasaaroo yi di 2520 at, yi matoon ci ñaari gaynde yi di Assiriya ak Babilon, ñi Tigris ak Euphrates di misaalal, te sax itam Leah ak Rachel, doom-ndeyu Rebekah, ña seen séetlu kóllëre ci sëy amoon na bi Isaac amee ñeent-fukk at, ni ñu ko bind ci Genesis 2520.

Miller wonee woon rekku “juróom ñaari yoon” ci ngir tasare gi ci kaw buur-gu bëj-saalum Yuda, te loolu amoon na ci matug yonent gi wu 2300 at ba ci 1844. Ci 1856, “biiñ bu bees bi” bu “juróom ñaari yoon” xamale na ne benn tasare boobu it amoon na ci kaw buur-gu bëj-gànnaaru gi, te mu jeex ci 1798. Naka ba taxoon ne mooy njëlbéenu xam-xamu yonent bu njëkk bu William Miller, ndoxum dexu Efrat agsi na ni mooy njàngum alfa ci taarixu malaaka bu njëkk bi. Ndoxum dexu Ulai agsi na ak malaaka bu ñetteel bi. Gisi-gisug alfa gu Miller mooyoon “juróom ñaari yoon” yi dexu Ulai di tekki, te gisi-gisug omega gu Hiram Edson mooyoon “juróom ñaari yoon” yi dexu Hiddekel di tekki.

2520 moo ngi tey di wone guddaayu waxtu bi nga xam ne benn la ci bëgg-bëggu buur gu nekk, waaye mi ngi tambalee te jeexee ak ñaar-fukk ak juróom-benn at yu taxawante. 1798 mooy màndargaal waxtu mujj ga ak ñëwug malaaka bu njëkk bi ci Peeñu Yàlla fukki ñent. 1798 mooy matug 2520 at yu tasaaroo yi ñu indiwoon ci nguur gu bëj-saalum gi jaarale ko ci gaynde gu Asiri. 1844 mooy matug “juróom-ñaar yoon” yi ñu indiwoon ci nguur gu bëj-gannaar gi, te gaynde gu Babilon mooy ko tegtal. Ñaari dex yi ñooy taxawaayi téere yi ñiy tëj ak ubbi jaar-jaaru yennentaari yégle yi malaaka bu njëkk ak bu ñaareel, yi jeex ak ñëwug bu ñetteel bi ci 22 Oktoobar 1844, bi ñu wollee benn yoon trompet bu juróomeel bi ak itam trompetu jooyeel bi ci Bésub Jéggal gu antitypik bi.

Li juróom-ñaareel bi ñuy liif ci trompet bi, mooy màndarga liggéeyu Kirist ci boole Yàllayem ak nitam, te ñu ko teg ci nataalu 2300 at yi ci peeñu dexu Ulai bi; te liif bi ñuy liif ci trompetu jubilee bi, mooy màndarga kóllëreg suuf si ñu duggaloon te ñu yàq ko, ba mu indi ci kaw nit ñi Yàlla, li Danyeel woowe laana ak giñu Muusaa, te li Muusaa woowe “xulóok kóllëreg Yàlla.”

“Mbëgg mi” ak “giñ gi” ñu bind ci “yoonu Musaa” mooy “juróom-ñaari yoon yi” ci Leewi 26. Kàddu gi ñu tekki ni “giñ” mooy benn kàddu bu Ebraayik bi ñu tekki ci Leewi ni “juróom-ñaari yoon.” Mbëgg mi, ngir jëfandikoo giñu kóllëre gi ci saar 25, ñu wone ko ci saar 26, fa Musaa tudde mbëgg mi ne mooy “xuloo gi kóllëre gi.”

Boroom bi indilu gaynde gu Asiri ci kaw nguur gu bëj-gànnaar ngir “mbugël” leen dafa leen jébbal ci “loxol noon yi” ci atum 723 lu jiitu Kirist. Ñeent-fukk ak juróom-benn at gannaaw loolu, ci 677 lu jiitu Kirist, nguur gu bëj-saalum dafa yég waañu Musaa. Wañu Musaa mooy xulóo kóllëre gi. Diirub ñeent-fukk ak juróom-benn at, Yàlla jëfandikoo na gaynde yi dëkk Mésopotami ngir dindi ak tëral mboolem mbooloo mi. Bi diir boobu ñëwee ci jeexitalam, Nebukadnesar dafa yàq kër Yàlla ga. Mbooloo mi nekk ci laajub Danyeel ci saar 13 bu Danyeel 8 dafa nekk jaamub seeni noon diirub ñeent-fukk ak juróom-benn at, te loolu jeex ci yàqu kër Yàlla ga, moom it moo nekkoon beneen mbir mi war a ñu tëral ci saar 13. Bi dex yu am yooyu agsee ci 1798 ak 1844, kenn ku nekk ci seen biir, ñu dajale woon na mbooloo mu mel ni kër Yàlla, ndaxte mbooloo mi ab yaram la, te yaram wi ab kër Yàlla la. Ci jeexital diir boobu, kër Yàlla gi ñu tabax diirub ñeent-fukk ak juróom-benn at war na booleek kër Yàlla gu asamaan ci séyeb Yàlla ak nit. Séy moo nekk ci diggante ñaari kër Yàlla, te li Yàlla boole, warul a tax mu tas.

Ndoxum Tigre bi agsi 1798 te ndoxum Éfrat bi agsi 1844. Tuuti ñëwug malaaka bu ñetteel bi, malaaka bu ñaareel bi ñëw na, te gannaaw loolu ca ndaje gu mag ga ñu doon amal ca Exeter, New Hampshire, diggante 12 ba 17 ut 1844, yégleb Woote gu Diggante Guddi gi ñu sotti ko. Exeter tekki na “keeru tat ndox,” te ca ndaje ga, amoon na beneen ndaje gu neen ci beneen xaalis bu ñu samp, lu atale woon ci ab kurél gu jóge Watertown, Massachusetts. Ndox yi sosooon ca Eden, ni Sœur White waxe, dañoo nekkoon ci bëgg a tasaaroo ni “mboolem diir gu mag” ci biir tefes yu penkuy Mbootaayu États-Unis. Suuxat su yóbbu woon mboolem ndox ma xewoon na ca Toolu Eden ba, bi Seytaane notee nit ñi, ba tax am na yengu-yengu suuf gu réy ca Eden, te ay gumbam agsi ba ci Woote gu Diggante Guddi ci jaar-jaaru Millerite. Mboolem ndox moomu di dugg ba fees ci Woote gu Diggante Guddi ci jaar-jaaru ñaar fukki ñeent junni, te gumb gi tambalee ca suuxatu bàkkaaru Aadama ga, day agsi ba ci suuxat su jëm ci yoonu Dibeeru ga nekk ci Yëgleb 11.

Baatu Kirist mooy baatu ndox yu bare, te ndox yooyu booleeku, di def yégle gi ci taw bu mujj bi. Isaaya ak doomam Shearjashub taxaw nañu ci aaya ñatteel baat ci saraxle juróom-ñaareelu téere bu juróom-ñaareel, ca mbedd mi nekk ci yoon wu kawe wi, di wone yégle taw bu mujj bi ci jamono ji ñuy tëjé ñaar-fukk ak ñeent-fukk ak ñeent-junni. Foofa, waxu Isaaya ci buur bu ñàkk xel te bon bi, Axaas, mooy ne Boroom bi dina yónni ci kaw Axaas ndox yi Assiri, buur Sennakerib, te ndoxam dina yéeg ba ca baatin.

Acaas weddi na ndox mi Boroom bi “yonnee”, ba tax na Boroom bi “yonnee” ndoxi Asiri yi ci Acaas. Acaas “bég”oon na ci booloo gi mujj ci “Resin ak doomu Remalya.” Acaas “bég” na ci benn yégleg ndox mujj gu dëggul, gi Resin ak doomu Remalya di tektal.

Resin ak doomu Remalia, mooy Peka, buur bu réewum bëj-gànnaaru, dañuy tegtal ay lëndëm yu Isaaya ak doomam. Axaas, buur bu ndaw te bon, “bégg” na mbootaay bi ñu tegtal ci fukki giir yi Israel yi ci bëj-gànnaar ak Siri, te loolu di misaalug jokkoo gu yoonul ci diggante kërce ak nguur ba ci yoonu Dibéer. Axaas dafa bégg, ndax gàcce ak mbégte ñoo di ñaari yëngu-yëngu yu wuutoo yu waxinug Yàlla di jëfandikoo ngir wax ak ñi ñu tegtal ci werante taw bi mujj. Bi Yeremi waxee téere bu ndaw ba, mu nekk mbégte ak bànneexu xolam, te Yoel xamal na nu ne nit ñi Yàlla duñu rus mukk. Axaas, ni muy waa Laodise bu gumb, noonu la béggee ci yégle ndox bu dëggadi, di bañ yégle ndox bu dëggu Isaaya. War na woon a rus ci wéeru yégle taw bi mujj bu dëggadi bi ndoxal buur bu bëj-gànnaar di tegtal, waaye dafa bañ bataaxalu Siloah.

Bataaxalu Shiloah ci Esayi saar 8 mooy bataaxalu taw bu mujj bi. Ndoxmuur bu Shiloah, Testament bu Bees bi sant na ko ndoxmuur bu Siloam. Ci Ebreu walla Gereg, tekki na ne “yonni.” Dafay amoon solo ngir Kirist dem, ngir Mu “yonni” Xel mu Sell mi. Esayi ak Akas nekk nañu ca ndoxmuur bu Shiloah, te nattu bi sukkandiku na ci ndax dafa war a am ngëm ci ndoxmuur bu Shiloah, ni ko Esayi ak doomam teewloo, walla ngëm ci Resin ak doomu Remalya? Akas mi ngi tànn ci diggante ñaari ndox: ndoxi Shiloah walla ndoxi Buur bu Asiri. Akas bég na ci kóllëre ak bataaxal bi doomu Resin ak doomu Remalya di màndargaal, ba tax mu jot mbëmbëtug yàqute gi, bés bu ñuy àtte ko, te du ndox mi di daw ndank. Àtteem jëfandikoo na lawu Dibaaru Dimas bi, bi buur bu bëj-gànnaar di gànnaay àddina bépp mel ni mbëmbët. Noonu lay defe dale ca lawu Dibaaru Dimas ba, ba bi mbëmbëtug Yuuxu Diggënte Guddi gi it di jéll àddina si.

Akas dafa bég ci booloo gi fukki giir yu bëj-gànnaaru ak Siri, te noonu itam dafay bég ci yégle gi boole mbooloom Yàlla ak nguur, ni ko bépp booloo bu ñàkk yoon bi nekk ci Kàddu Yàlla di tegu. Isaayiir dafay firndeel benn Filadelfiyaan, te Akas dafay firndeel benn Lawodise. Almasi booloo na seede Isaayiir ak seedeem bopp bi mu fajee góor gu gumb ga, moom mi doon benn Lawodise, ca bëti Siloam.

Góor gi ak buur bu dof te buur bu bon Ahaz dañuy nattu ngir xam ndax dinañu wéeru ci ndox mi nekk ci dexu Siloam walla ci mbëy mu réy mu Assiriya. Góor gu gumba xam na ne gumba la, waaye Ahaz ku bare alal la, yokku na ci yëf yi, te soxla wu ko dara. Ahaz mooy janq bu ñàkk xel ci dexu taw bu mujje bi, te góor gu gumba ga janq ju am xel la. Ndox yi ñu yónnee, walla ndox yi ñuy yónnee joge Assiriya, yooyu moo di natt bi.

Bassin mooy barab bu ndox di dajaloo, te ci yeneen waxi yonent, bassin mooy barab bu yoonu ndox yu bare, dex yi, xare yi, géej yi, océans yi, dëkkandikoo yi, taw yi ak xonq yi, moom ñépp di “ndox yi” tey tegtal baatub Kirist, di dajaloo. Bassin bu taw bu mujj bi dafa sosoo ci ndox mi di waloo jógé ci bassin bi kaw. Bassin bi dafay tegtal yégleg taw bu mujj bi ci wàllu nattu. Akas dafa bañ ndox yi di waloo neex, waaye góor gu gumb ga dafa déggaloon yégle bi lidh ci bassin bi. Yeesu jël na lenn ci Yàlla-giiramam, tegtal ko ci “tof,” ba noppi boole ko ak suuf, miy tegtal booloo Yàlla-giir ak nit ñeel, li Kirist di matal ci Barab Bu Sell Bi Gën A Sell.

Kirist bi daldi ci suuf, jaxasee ay dalamam ngir def banneex. Mu jëfandikoo yégleb boobu ci booloo Ndeyjoor ak nit ñi ngir diw baat yi ci bëtum góor gu gumb ba. Yégleb gi ñu tegtal ci booloo Ndeyjoor ak nit ñi mooy yégleb 1888, te ñu ko tëral ngir soppi nit ku nekk nekk ci tolluwaayu Laodicea ba ci tolluwaayu Philadelphia. Waaye yégleb gi dafa laaj bokkug nit. War nañu dem ca mbeddum ndox ma, ba noppi sangu.

Yépp ñépp bàkkaar nañu te ñu yéx nañu ci ndamu Yàlla, waaye Yeesu wax na ne góor gu gumb ga ak ay waajuram bàkkaaruñu. Yeesu dafay dindi laaj bi jëm ci ku ñàkk njub ci xaalis gu gumb gi, te mu teg ko ci melokaanu nit ku Yàlla yeesal ngir màggal Boroom bi; te nit ku yonent ci kàddug yonent yi ci Biibël, mi Yàlla yékkati ngir “jëf yi Yàlla def nañu feeñ,” mooy ràññee, bi ñu tabax ci góor ak jigéen ñi jële waññi seen taxawaay ci Laodise ba ci Filadelfi. Ràññee mooy bérab bi jëf yi Yàlla di feeñee, ndaxte liggéeyam mooy boole Yàllaay ak nitay, ni ko ndox-mpaxu suuf si teewal; te i mbégte yu liggéey boobu di ñi dégg nekkul yeneen rekk yëgleb Laodise, waaye itam ñi topp ndigal li nekk ci yëgleb bi. Ndigal li joxoon góor gu gumb ga mooy mu dem sangu. Bu mu mënee gis ba noppi, soxlaatu woon mu jéem a màggal Yàlla, ndaxte xaalis yi ko wër ñoo ko taxoon mu ame loolu.

Mu tàmbalee ak jegegu Kirist, te ginnaaw loolu ak liggéeyu Kirist. Liggéeyu mujj gu Kirist ci Kér gu Sell gi ci asamaan, ci mbirum nit, mooy soppi nit ku nekk woon xuru yax yu wow te dee, mbaa ku dëddu woon dee ci mbedd yi, mbaa ku gumba ni mbaam. Liggéeyam gu mujj mooy bindaat ay gaayam ci xaritamu boppam, te mooyu sax liggéey bi mu def ba mu bindee Aadama ci suuf si, ba noppi mu wol ci moom saxaru dund. Liggéeyu mujj mooy liggéeyu jëkk bi, ndaxte jëkk dafa def ban suuf, te ginnaaw loolu dafa diw ko ak dundug Xelum boppam. Ci Aadama, Xel mi mooy doon noflaayam; ci góor gu gumba ga, mooy doon ndox mi. Ci xuru yax yu dee yi ci xurub Esekiyel, mooy doon yégle bu dajale, buy bind yaram wi. Noonu itam, benn yégle bu jëm ci ñeenti ngelaw yi ñu wol ko ci kaw yaram wi, te ba noppi mu taxaw, muy mbooloo bu am kàttan.

Bi góor góor gi doon gumba ba tey, Yeesu gis ko, ba noppi jegeel ko. Mu jegeel góor giy gumba ci biir wérante bu taalibeem yi yékkatiwoon, ngir mu man a taxawal nëbbu waxin wóor wi ak dëkkalug kaadug yonent yi ci misaal mi. “Jëfi Yàlla yi” ay màndarga-yonent lañu ci ay yoon yu bari ci biir seede yi nekk ci Biibël bi. Bépp feeñug “jëfi Yàlla yi” ci Mbind mi, mat na ci jamonoy taw bu mujj bi. Yeesu di tëral wàllu nettali bi ci ay baat yu jëm ci yégle bu mujj bi, ni ko Eliya teewal ci ay aaya yu mujj yi ci Malasi.

Waajur yi ak xale bu gumb bi duñu leen daan nit ñu bàkkaar, ndaxte lii mooy jamono jëfi Yàlla yu màgg te yéeme; te ci jamono jooju, xol yi waajur yi ak xol yi doom yi dinañu dellu ngir gis poñ bi nekk ci kanam. Poñ boobu mooy—ndax góor gu Laodise gu gumb gi soppiku na ba doon góor gu Filadelfi gu ñawtule. Loolu mooy poñ bi taxaw ci kanam waajur yi ak xale bi ci jamono taw bu mujj bi, ndaxte loolu itam mooy jamonoy àtte. Te jamonoy àtte jooju mooy luñu di doxal ci biir maas yi ñetteelu ak ñeenteelu, ni ko waxoon ci kàddug kóllëre bi ak Ibraaima. Góor gu gumb gi mooy maas bu mujj bi te mooy bu ñeenteelu; waajuram nag, ñoom mooy ñatteelu bi. Ci waxtu woowu, yégle Eliya bi di jël njaboot yi teg leen ci xaalis yu tax ñu war a nangu walla bañ yégle ndoxal bëti Siilowam bi. Buur bu dof te bon Ahaz dafa bañoon yégle bëtu ndox boobu, waaye góor gu gumb gi dafa ko nangu. Yégle Eliya bi ci Malasi mi ngi tëju ci jumtukaayu rëbbu kanam bés bu mag ba tiitlu Yàlla.

Bi Yeesu doonalee xaal wi nu di xalaat, ci ay waxam yu mu dajale ngir leeral njariñu kéemaan gi, mu boole ne war na liggéey booba, ndax waxtu dina ñëw bu kenn mënul liggéey. Liggéey bi mu waxoon ci mooy li ñuy def ci bëccëg, te jeexitalu liggéey bi dañu ko wone ni guddi. Li mu ci jublu mooy jeexitu waxtu porobasiyoŋ.

Bu Mucc bi jeexee liggéeyam àtte, Mucc baa di dindi yére sarxalkatam yi te sol yéreamu fey. Bu Mucc jeexee loolu liggéeyu séddale ñi réer ak ñi mucc, liggéeyu musal gi dafa jeex. Waxtu muñ gi tëj na, te léegi guddi la, ba kenn mënul liggéey. Baatu Almasi bi nekkul woon rekk bataaxalu Laodicee bu jëm ci nit ku gumb, waaye itam doon na yégleyu Elii bu teg ci biir naataangu jegeñu tëj waxtu muñ gi, mooy taxawaayu sellu Almasi buy ko yóbbu ci liggéey ngir musal bakkan yi.

Njëkk Krist dajal ci góor gu gumb ga, ba noppi waajal te tëral ko garab gi, te ba noppi jox ko ndigal ci liggéey bu góor gu gumb ga war a def boppam; te lu ni mel ni loolu am solo mooy ne, su ko tàmbalee def liggéey boobu, gis-gisam dellusi. Bu amee gis-gis, soppeeku na nekk gumb gu Laodise ba nekk waa Philadelphia. Jamono ji soppeeku gu ñaari mbooloo yooyu amee mat na ca tàmbali ga, daldi dox dale ko ci 1856 ba 1863.

Jamono jooju dafay firnde weesu ak ñax mi, ak téere bu mujj bu ñetti fukki junni ak ñeent fukki junni ñaari téeméeri ak ñeent fukki junni ñaar-fukk yi, ñi gannaaw loolu ñu yékkati leen ni màndarga. Góor gu gumb gi ci saa si doon na li nit ñépp di xool—bu mu soppee ba jóge ci xaalisug Laodicea ba nekk ci xaalisug Philadelphia. Góor gu gumb gi mooy ñetti fukki junni ak ñeent fukki junni yi, te buur bu bon bi te dof, Ahas, mooy nit ñi nekk woon askanu kóllëre gu jëkk, ñi Boroom bi tufli génne ci gémmiñam. Ci benn xëtub waxtu wa ci jaar-jaar ja, Yesu mooy mbaa di jëfandikoo tufëram ngir diwël ay nitam ci kóllëre gu bees, mbaa mu ngi tufli askanu kóllëre gu jëkk gi génne ci gémmiñam.

Danu yokkute xalaat yii ci mbind mi di ñëw.