Akwụkwọ Daniel - Nọmba Iri Atọ na Ise

N’oge “ọgwụgwụ nke oge,” n’afọ 1798, e mepere akwụkwọ Daniel, ma nke ka kpọmkwem, ọhụụ ahụ nke e ji Osimiri Ulai nọchite anya ya. Ọhụụ ahụ kwupụtara mmalite nke ikpe nyocha n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844. Amaokwu ghọrọ ntọala nke eziokwu ahụ bụ Daniel isi nke asatọ, amaokwu nke iri na anọ. William Miller, onye ozi ahọpụtara ka ọ mata mmeghe nke ozi ahụ, aghọtaghị n’uju eziokwu niile metụtara ọhụụ ahụ, ma o mezuru ọrụ e nyere ya.

Ka Miller malitere ọmụmụ ya banyere okwu amụma, o rutere n’ịghọta ụfọdụ iwu nke nkọwa amụma ndị e gosipụtara ma guzosie ike n’ime Akwụkwọ Nsọ. E mechara tinye iwu ndị ahụ n’usoro ma mata ha dịka Iwu Nkọwa nke William Miller. Mmụọ nsọ kwadoro iwu ndị ahụ ma kọwaa ha dịka iwu ndị ndị ga-ekwusa mmalite nke ikpe mmezu n’oge iwu Ụka ga-eji. Miller gbara àmà na ọ malitere ọmụmụ ya nke Akwụkwọ Nsọ site ná mmalite Akwụkwọ Nsọ, ma na ọ gara n’ihu naanị ka ọ na-aghọta ihe ọ na-atụle n’oge ahụ. Site n’ụzọ a, ọ dị mfe ịhụ ihe mere amụma oge mbụ Miller matara, nke metụtara ozi ọ ga-achọpụta dịka nke mezuru n’afọ 1844, ji bụrụ “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii.

Nkpali sitere n’ike mmụọ nsọ na-agwa anyị na mmụọ ozi Gebriel, ya na ndị mmụọ ozi nsọ ndị ọzọ, duziri uche Miller, dịka Gebriel siri duzie uche Daniel, Jọn onye mkpughe ahụ, na ndị amụma nile nke Akwụkwọ Nsọ, n’ihi na e nyere Gebriel ọrụ ahụ Setan tufuru. E gosipụtara ọrụ Gebriel n’aha mbụ Setan, Lusifa, nke pụtara onye na-eburu ìhè. Gebriel wetara Miller ìhè amụma ahụ, ma n’irube isi nye ìhè ahụ o kwusara ozi nke mara ọkwa mmeghe nke ikpe nyocha ahụ n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844.

Ịhụ ihe n’azụ na-enye ndị chọrọ ịghọta ọrụ William Miller ohere ịmata na e nyere ya ụfọdụ nghọta banyere okwu amụma nke ghọrọ mkpịsị ugodi maka ọrụ ya nke ịchịkọta ozi nke ikpe na-abịa nso. Otu n’ime mkpịsị ugodi ndị ahụ bụ nghọta ya na otu ụbọchị nọchiri otu afọ n’ọrụ amụma. Nke ọzọ bụ nhazi amụma nke o jiri dobe ma kwekọọ ahịrị amụma ndị ọ chọpụtara. Nhazi ahụ dabeere n’elu ike Setan abụọ ahụ nke wetara mbibi n’elu ndị Chineke na ebe nsọ Chineke. A dọbara nchọpụta niile nke Miller n’elu nhazi amụma ahụ nke nọchiri anya akụkọ ihe mere eme nke ikpere arụsị, nke papalism soro ya, ndị n’usoro na-akụda ma ebe nsọ Chineke ma ndị Chineke site n’oge Izrel oge ochie ruo n’Ọbịbịa nke Abụọ nke Kraịst.

Ọdịdị amụma ahụ nyere ya ohere ịmata n’eziokwu nke ọma eziokwu ọ bụla dị mkpa iji mee ka Ọktoba 22, 1844, guzobe dịka mmalite nke ikpe ahụ. Ma eziokwu ahụ nwere oke, n’ihi na ọ pụghị ịhụ ike nke atọ na-akpagbu mmadụ nke soro ikpere arụsị na ọchịchị ndị poopu n’akụkọ ihe mere eme amụma. Ọ dịghị mkpa ka ọ hụ eziokwu ahụ, n’ihi na ọrụ ya bụ ikwusa Ọktoba 22, 1844, ma a ga-emeghe ìhè nke ike nke atọ na-akpagbu mmadụ mgbe ụbọchị ahụ gasịrị.

N’ihe metụtara ịhazi nghọta amụma ya n’elu usoro nke ike abụọ na-ebute mbibi—Rome nke ndị na-ekpere arụsị, nke Rome nke ndị popu sochiri—nghọta ya bụ na okwu a sụgharịrị dị ka “ihe a na-eme kwa ụbọchị,” n’akwụkwọ Daniel, bụ ihe nnọchianya nke ekpere arụsị, ma ọ bụkwa, Rome nke ndị na-ekpere arụsị. Okwu ahụ bụ “tamid,” nke a sụgharịrị dị ka “ihe a na-eme kwa ụbọchị,” Daniel ji ya ugboro ise. A na-eji ya mgbe niile n’otu njikọ ya na ihe nnọchianya nke Miller ghọtara nke ọma na ọ na-anọchi anya ọchịchị popu. Ihe nnọchianya nke ọchịchị popu nke na-apụta mgbe niile n’otu njikọ ya na “ihe a na-eme kwa ụbọchị,” ka e ji ihe nnọchianya abụọ gosipụta. N’agbanyeghị ụzọ e si ele ya anya, ihe nnọchianya abụọ ahụ nke ike popu, ha abụọ na-akọwapụta ọchịchị popu, ma n’agbanyeghị nke ahụ, mgbe Daniel jiri okwu “tamid” nke a sụgharịrị dị ka “ihe a na-eme kwa ụbọchị,” a na-eji ya mgbe niile ya na ya tupu ihe nnọchianya nke ọchịchị popu. Nghọta Miller banyere “ihe a na-eme kwa ụbọchị,” n’akwụkwọ Daniel, ghọrọ ntọala nke usoro ahụ ọ hụrụ nke dabere n’ike abụọ na-ebute mbibi, nke ekpere arụsị na-ebute, ọchịchị popu esochie. Nchọpụta Miller nke “ihe a na-eme kwa ụbọchị,” dị ka ekpere arụsị n’akwụkwọ Daniel, ekperekwara ka ọ bụrụ nnukwu esemokwu n’ime Adventizim, malite n’ọgbọ nke abụọ nke Adventizim, nke malitere na 1888.

Eziokwu amụma mbụ Miller chọpụtara nke bụ akụkụ nke nghọta gbasara Ọktoba 22, 1844, bụ “oge asaa ahụ,” nke Levitikọs iri abụọ na isii, ma ọ bụkwa nke mbụ n’eziokwu ndị Miller guzobere ka a jụrụ na 1863. Nju a malitere ọgbọ mbụ nke Adventism, mgbe ha malitere ịwagharị n’ala ịkpa nke Laodisia. Ọgbọ nke abụọ malitere na Nzukọ Ọgbakọ Izugbe Minneapolis na 1888, ma n’oge sochirinụ nnupụisi nke mere ebe ahụ, ọrụ Setan nke ịjụ njirimara Miller nyere nke “ihe kwa ụbọchị” dị ka ikpere arụsị malitere na 1901. Ewepụrụghị nghọta ziri ezi nke “ihe kwa ụbọchị” kpamkpam ruo mgbe onye amụma nwanyị ahụ nwụsịrị, bụ onye kọwara na echiche a na-akwalite megide echiche ziri ezi Miller nwere banyere “ihe kwa ụbọchị,” bụ nke “ndị mmụọ ozi a chụpụrụ n’eluigwe” wetara. Nju zuru ezu ahụ mere n’ọgbọ nke atọ gburugburu 1931. Ọgbọ nke atọ ahụ amalitelarị na mbipụta akwụkwọ W. W. Prescott, nke isiokwu ya bụ, The Doctrine of Christ, obere oge ka Nzukọ Akwụkwọ Nsọ nke 1919 gasịrị. Na 1919, ọgbọ nke atọ malitere ma gaa n’ihu ruo na mbipụta akwụkwọ, Questions on Doctrine na 1957.

Mgbe e mere ka ọrụ Miller guzosie ike ma mee ka o doo anya n’elu tebụl abụọ Habakuk (eserese ndị ọsụ ụzọ nke 1843 na 1850), Onye-nwe anyị wee malite ikpughe eziokwu ahụ na e nwere ike ọzọ, ya bụ, ike nke atọ na-ebibi ihe, nke ga-esochi ikpere arụsị na ọchịchị papal, nke ga-akpagbukwakwa ndị Chineke.

Miller enweghị ike ịhụ ike nke atọ na-akpagbu mmadụ, ma n’ihi nke a usoro ihe owuwu ya ezughị ezu, ọ bụ ezie na o kwekọrọ nke ọma iji mezuo ọrụ ya. Nwanneanyị White na-akọwapụta na Miller bụ onyeozi Chineke họpụtara, na e gosipụtawo ya n’ọrụ ya site n’aka Ịlaịja na Jọn Onye Na-eme Baptizim, na site n’aka Ịlaịsha n’ịkpọ ya oku ịrụ ọrụ ya, na site n’aka Mosis n’ọnwụ ya. Ole na ole n’akụkọ dị nsọ akpalitela nkọwa nke na-egosi na ndị mmụọ ozi na-eche n’akụkụ ili ha iji kpọlite ha n’ọnwụ, ma nke a bụ nkọwa e nyere banyere Miller. Eziokwu ahụ na ọrụ ya nwere oke n’ihi akụkọ ihe mere eme e si kpọpụta ya abụghị okwu nlelị megide Miller, kama ọ bụ naanị ihe dị mkpa ka a mata, ma ọ bụrụ na a ga-atụle ọrụ ya n’ezi ìhè nke Okwu amụma Chineke.

E nyere Miller nduzi kpọmkwem, nke ndị mmụọ ozi, nke mere ka o nwee ike iwulite ụkpụrụ amụma nke e dabeere n’ike abụọ ahụ na-emebi emebi, ya bụ, ikpere arụsị, nke sochiri papalism. N’ihi nke a, Miller ghọtahie amụma ndị ahụ na-akọwa akụkọ ihe mere eme nke gafere mbibi nke ike abụọ ahụ rụzuru. Ma, ọ dịghị nke ọ bụla n’ime nghọtahie ndị ahụ rutere n’elu tebụl nsọ abụọ nke Habakkuk, ebe e ji onyonyo gosipụta ntọala ndị e wuru site n’ọrụ Miller. Nke a bụ ihe mere mmụọ nsọ ji nwee ike ide banyere chaatị 1843 na e duru ya site n’aka Onyenwe anyị.

Eziokwu ndị Miller chịkọtara n’okpuru nduzi nke ndị mmụọ ozi ka Onyenwe anyị duru, ma n’ime nkwado nke chaatị 1843 ahụ, mmụọ nsọ gụnyere na nghọta Miller na “ihe a na-eme kwa ụbọchị” nọchiri anya arụsị ndị mba ọzọ bụ eziokwu. Ugboro ise ka okwu Hibru “tamid,” nke a sụgharịrị dịka “ihe a na-eme kwa ụbọchị,” pụtara n’akwụkwọ Daniel, ma ọ na-anọchi anya mgbe niile mmekọrịta dị n’etiti ike abụọ ahụ na-emebi emebi, ya bụ, arụsị ndị mba ọzọ nke papalism soro.

Nghọta Miller banyere “ihe a na-eme kwa ụbọchị,” dị ka ihe nnọchianya nke ikpere arụsị, dị oke mkpa nke ukwuu n’usoro amụma ọ jiri arụ ọrụ, n’ihi na mmekọrịta nke usoro n’usoro nke ikpere arụsị sochiri nke ọchịchị pope ghọrọ isi ntọala ya n’ịhazi amụma nile e duuru ya ịghọta.

N’“oge ọgwụgwụ ahụ,” n’afọ 1798, e mepere akwụkwọ Daniel, ma akụkụ bụ isi nke nke ahụ, nke Nwanyị White kọwara dịka “ogidi etiti” na “ntọala” nke mmegharị ọbịbịa ahụ, bụ Daniel isi nke asatọ, na amaokwu nke iri na anọ.

Amaokwu nke iri na anọ bụ azịza nye amaokwu nke iri na atọ, azịzakwa ahụ enweghị ihe ọ pụtara ma e wepụ ya n’ọdịnaya nke ajụjụ ahụ.

Amaokwu abụọ a bụ akara nke mmụba nke ihe ọmụma a mụtara mgbe e meghere akwụkwọ Daniel n’oge “njedebe,” n’afọ 1798. Amaokwu nke iri na atọ na-akọwa ọchịchị abụọ ndị na-eme ka e nwee ịtọgbọrọ n’efu, nke Miller wuru ụdị amụma ya n’elu ha. Miller kọwara “nke kwa ụbọchị,” n’amaokwu nke iri na atọ, dịka ikpere arụsị, ma “njehie nke ịtọgbọrọ n’efu” dịka ọchịchị popu. Ọ dị mkpa ịghọta na ụdị amụma ndị mmụọ ozi duru Miller ka ọ mata, ka a na-akọwa ya n’ime amaokwu abụọ ahụ nke na-anọchi anya mmụba nke ihe ọmụma nke bịara n’akụkọ ihe mere eme n’afọ 1798. Ma e nyereghị Miller ịhụ ọchịchị ọzọ nke ga-abịa n’elu ikpo okwu amụma wee kpagbuo ndị Chineke.

Enweghị ike Miller ịhụ ike nke atọ mere ka o ruo ná nkwubi okwu ndị na-ezighị ezi n’ezie. Miller kọwara anụ ọhịa nke si n’oke osimiri pụta n’Mkpughe iri na atọ dị ka Rom nke ndị ọgọ mmụọ, ma kọwaa anụ ọhịa nke si n’ala pụta dị ka Rom nke ndị pope. Nkwupụta ya banyere Mkpughe isi nke iri na asaa nwekwara ntụpọ n’ihi na o nweghị ike ịhụ akụkọ amụma nke gbatịrị gafee ike nke abụọ na-ebibi ihe, ya bụ, ọchịchị ndị pope. N’ihi nke a, mgbe Miller kọwara ike Rom n’amụma Daniel, o weere ha dịka otu ike nke bịara n’usoro akụkụ abụọ. Nke ahụ bụkwa ma ka bụkwa nkọwa ziri ezi, ma o gbochiri ya ịghọta alaeze ndị dị n’amụma Akwụkwọ Nsọ dịka ihe ọ bụla na-eru gafee alaeze nke anọ nke Rom nọchiri anya ya. Ọ hụrụ ma kọwaa na alaeze nke anọ, ya bụ Rom, nwere akụkụ abụọ, nke a nọchiri anya ha dịka Rom nke ndị ọgọ mmụọ na Rom nke ndị pope, ma ọ pụghị ịhụ na Rom nke ndị pope bụkwa alaeze nke ise nke a ga-eso alaeze nke isii.

N’isi nke abụọ nke Daniel, ndị Millerite jikọtara akụkụ nke alaeze nke ise nke amụma Akwụkwọ Nsọ na alaeze nke anọ. N’ogo bụ isi, itinye ya n’ọrụ ha ziri ezi, ma ọ ezughị oke, n’ihi na ntụaka mbụ banyere alaeze ndị dị n’amụma Akwụkwọ Nsọ ga-adịrị n’otu na ntụaka ikpeazụ banyere alaeze ndị dị n’amụma Akwụkwọ Nsọ, n’ihi na Jizọs, dịka Alfa na Omega, na-egosi mgbe niile njedebe site na mmalite. Enweghị ike ịhụ ọdịiche dị n’etiti alaeze abụọ na-esochi ibe ha mere ka o ghara ikwe Miller omume ịghọta na Mkpughe isi nke iri na abụọ na-akọwapụta ekpere arụsị (dragọn ahụ), na anụ ọhịa nke si n’oké osimiri pụta nke Mkpughe isi nke iri na atọ, dịka ọchịchị pope (anụ ọhịa ahụ), na anụ ọhịa nke ala nke Mkpughe isi nke iri na atọ dịka Protestantism nke dapụrụ n’ezi okwukwe (onye amụma ụgha).

Miller enweghị ike ịhụ dragọn ahụ, anụ ọhịa ahụ, na amụma ụgha ahụ dị ka alaeze atọ na-esochi ibe ha n’isi nke iri na abụọ na nke iri na atọ nke Mkpughe, ya mere amanyere ya site n’uche ezi uche amụma ya iche na isi abụọ ahụ abụghị ngosipụta na-esochi ibe ya nke ike atọ ahụ na-eduga ụwa na Amagedọn. Ìhè e nyere Miller bụ ìhè zuru oke maka ọgbọ ya, a nwakwara ọgbọ ya ule site n’ìhè ahụ.

E nyere Ìhè nke ike atọ ndị na-ebibi ihe n’iyi (dragọn ahụ, anụ ọhịa ahụ, na onye amụma ụgha ahụ) nye Future for America n’oge a kpọrọ “oge ọgwụgwụ,” n’afọ 1989. Akụkụ Daniel nke e meghere, mgbe Soviet Union dara n’ime mmezu nke Daniel isi nke iri na otu, amaokwu nke iri anọ, bụ Ìhè nke mmụọ-ozi nke atọ, ebe e nyere Miller Ìhè nke mmụọ-ozi mbụ. A hụrụ amaokwu isii ikpeazụ nke Daniel iri na otu dịka ntọala na ogidi etiti nke ngagharị Future for America, ma amaokwu nke iri anọ, nke Daniel isi nke iri na otu, na-achịkọta Ìhè ahụ, dịka amaokwu nke iri na atọ na nke iri na anọ, nke Daniel isi nke asatọ, chịkọtara Ìhè ahụ nke e meghere n’ime ngagharị Millerite.

Amaokwu a na-akọwa agha nke malitere n’“oge ọgwụgwụ” n’afọ 1798, n’etiti eze nke ndịda na eze nke ugwu. Eze nke ndịda nọchiri anya France nke na-ekweghị na Chineke, nke nyefere ndị popu ọnya ọnwụ ahụ n’otu afọ ahụ kpọmkwem. A na-anọchi anya ndị popu ebe ahụ dịka eze nke ugwu. France, n’amụma n’afọ 1798, bụ otu ụzọ n’ime iri nke alaeze iri ahụ nke Daniel isi nke asaa. Alaeze iri ahụ nọchiri anya Rom nke ndị na-ekpere arụsị, Rom nke ndị na-ekpere arụsị ahụ kwa nọchiri anya dragọn ahụ. Ndị popu (eze nke ugwu) nọchiri anya anụ ọhịa ahụ. Amaokwu a na-akọwa na eze nke ugwu (ndị popu), onye e nyere ọnya ọnwụ ya na mbido amaokwu a, ga-emecha megwara eze nke ndịda (eze nke ekweghị na Chineke). Mgbe ndị popu mere mmegwara ahụ n’ezie, eze nke ekweghị na Chineke esiwo ná mba France kwaga n’òtù njikọ Soviet Union. France bụ otu mba, ma mgbe ndị popu megwara eze nke ndịda n’amaokwu a, a kọwara eze nke ndịda dịka “mba dị iche iche,” dịka Soviet Union nke gara aga dịkwa.

Mgbe eze nke ugwu (ụlọ ụkọchukwu papal) mere mmeghachi omume, o wetara ya “ụgbọ agha,” “ndị na-agba ịnyịnya,” na “ọtụtụ ụgbọ mmiri.” Ụgbọ agha na ndị na-agba ịnyịnya bụ ihe nnọchianya nke ike agha, ụgbọ mmiri kwa bụ ihe nnọchianya nke ike akụ na ụba. Ike ahụ nke jikọtara onwe ya n’ime njikọ na-adịghị nsọ ya na ụlọ ụkọchukwu papal maka nzube nke iweda Soviet Union ala bụ United States, ma ike abụọ nke United States dị na Mkpughe isi nke iri na atọ ka a kọwara dị ka ikike ya ime ka ụwa nabata akara nke ikike papal site n’ike agha na ike akụ na ụba. A ga-egbochi ndị mmadụ ịzụ ma ọ bụ ire ere ma e wezụga na ha nwere akara ahụ, ma, karịa nke ahụ, ma e nweghị akara ahụ, a ga-egbu ndị mmadụ.

Amaokwu nke iri anọ na-akọwapụta ozugbo dragọn ahụ (eze nke ndịda), anụ ọhịa ahụ (papacy) na onye amụma ụgha ahụ (United States). Amaokwu ntọala maka “oge ọgwụgwụ” n’afọ 1989 na-akọwapụta ike atọ ndị ahụ na-emebi ihe ma na-eduga ụwa gaa Armagedon, dịka amaokwu ntọala nke mmegharị Millerite siri kọwapụta ike abụọ ndị ahụ na-emebi ihe nke ikpere arụsị, nke papalism soro ya.

Amaokwu a na-amalite site n’agha dị n’etiti eze nke ndịda na eze nke ugwu. Ná mmalite amaokwu a (1798), eze nke ndịda na-emeri, ma n’ime amaokwu ahụ, eze nke ugwu na-emeghachi ma merie eze nke ndịda. Mmalite amaokwu a na-akara agha dị n’etiti eze nke ugwu na eze nke ndịda, ma n’ọgwụgwụ ozi dị n’ime amaokwu ahụ, a na-egosikwa otu agha ahụ dị n’etiti eze nke ugwu na eze nke ndịda, ma nsonaazụ ya bụrụ nke megidere nke mbụ. Mmalite ahụ kara “oge ọgwụgwụ” na 1798, agha nke njedebe ahụkwa na-akara “oge ọgwụgwụ” na 1989. Amaokwu a nwere n’ime àmà e dere ede ya akara mbinye aka Alfa na Omega, mmalite na njedebe.

Akụkọ ihe mere eme n’ezie nke amaokwu ahụ na-aga n’ihu gafee ọdịda nke Soviet Union na 1989, ruo n’iwu ụbọchị Ụka nke amaokwu nke iri anọ na otu. N’iwu ụbọchị Ụka ahụ, a na-eweta njikọta okpukpu atọ nke Babilọn nke oge a site n’usoro ihe omume ndị na-eme ngwa ngwa. Ya mere, amaokwu nke iri anọ na-amalite mgbe e nyere ọnyá ahụ na-egbu egbu na 1798, ma a chefuo akwụna nke Taịa. Akụkọ ihe mere eme nke amaokwu ahụ na-anọchi anya ya na-ejedebe kpamkpam n’iwu ụbọchị Ụka nke amaokwu nke iri anọ na otu, ebe a gwọrọ ọnyá ahụ na-egbu egbu, a kpọtakwa akwụna nke Taịa n’uche ọzọ. E dere akara mmalite na njedebe ahụ ọ bụghị naanị n’elu ederede a hụrụ n’amaokwu ahụ, kama kwa n’akụkọ ihe mere eme dum nke amaokwu ahụ na-anọchi anya ya. Amaokwu ahụ na-akọwapụta usoro amụma nke na-adabere ọ bụghị naanị n’ekpere arụsị (dragọn) na ọchịchị pope (anụ ọhịa), kama ọ na-akọwa nhazi nke ike atọ ndị ahụ na-ebibi ihe nke na-eduga ụwa na Armageddon.

Ntọala amụma Miller kwupụtara mbata nke ikpe nyocha nke Chineke, ma ntọala amụma nke Future for America na-ekwupụta mbata nke ikpe mmezu nke Chineke. N’oge “njedebe” ahụ n’afọ 1989, usoro ule na ime ka ọ dị ọcha nke nzọụkwụ atọ malitere mgbe e meghechara amaokwu isii ikpeazụ nke Daniel iri na otu n’oge ọdịda Soviet Union. A ghaghị ịghọta ọdịiche ahụ nke mere ka Miller hụ naanị ikpere arụsị na ọchịchị popu, ma ghara ịhụ Protestantizim dapụrụ n’ezi okwukwe, ka e wee ghọta nke ọma ọhụụ nke Osimiri Ulai nke e meghechara na 1798.

Anyị ga-aga n’ihu na nlebara anya ahụ n’isiokwu na-esonụ.