Ebyafa Eyekwekedde eby’Olunyiriri Olw’Ana — Ennamba Kkumi na Musanvu

“Efungulo” eliggulawo obunnya obutalina nkomerero ye ntalo y’e Nineeve, eyatuukirizibwa mu 627, emyaka etaano nga Mohammed tannafa mu 632. Emyaka etaano oluvannyuma, mu 637, amagye g’Abasiraamu ne gakwata ekibuga ekikulu ekya Buperusi, emu ku mawanga abiri ag’amaanyi ennyo agaali gayingidde mu ntalo y’e Nineeve. Ekintu kino kyakyusa nnyo bwenkanya bw’amaanyi mu Middle East. Olutalo lw’e Nineeve mu 627 lwanafuya Obwakabaka bwa Buperusi, era emyaka kkumi oluvannyuma Obwakabaka bwa Buperusi ne buggwaawo.

Emyaka kikumi mu amakumi ataano oluvannyuma lw’okufa kwa Mohammed mu 632, mu Lutalo lw’Abbasid olwa 782, eggye ly’Abbasid (okusinziira ku byategeezebwa nga lyali lirimu abasajja nga 95,000) lyatandika okulumba okunene nnyo mu bitundu bya Byzantine ebyali mu Asia Minor (Turkey ey’omu biro bino). Baasembera okutuuka ddala e Chrysopolis, eri butereevu ku ludda olulala olw’Olugoba lwa Bosporus okuva ku Constantinople—ne basemberera nnyo ekibuga ekikulu ekya Byzantine. AbaByzantine, nga bali wansi wa Nnabagereka Irene, baafuna okuwangulwa okw’amaanyi. Olw’ensonga eno, AbaByzantine baawalirizibwa okussa omukono ku ndagaano y’emirembe ey’emyaka esatu ey’ebaswaza, nga bakkiriza okusasula omusolo omunene ogw’omwaka n’omwaka (nga guli wakati wa dinari za zzaabu 70,000–90,000) era n’okuwaayo ebyambalo bya silika n’abanyage. Olutalo luno lwali lumu ku bulumbaganyi bw’Abbasid obwasinga obunene era obwasinga obuwanguzi mu nsi za Byzantine mu kyasa eky’omunaana. Lwalaga amaanyi agaali geeyongera aga Kalifate y’Abbasid n’okweyongera kw’okuggwaamu kw’Obwakabaka bwa Byzantine.

Mu Okubikkulirwa 9 mu kkondeere ery’okutaano mulimu ebiseera bibiri eby’enjawulo eby’obunnabbi, buli kimu nga kya myaka kikumi mu ataano. Ekisooka kiva ku kufa kwa Mohammed mu 632 okutuuka ku kunyoomebwa kwa Nnabagereka Irene owa Rooma ey’Ebuvanjuba mu 782. Essuula ey’omwenda eraga okuviirawo kw’Obusiraamu mu ngeri ennyonnyofu nnyo. Okuva ku kugatta ebika mu 606, okutuuka ku lutalo lwa Nineveh mu 627, okutuuka ku kufa kwa Mohammed mu 632, ne ku kuwangulwa kwa Buperusi mu 637, okuviirawo n’okugwa kw’Obusiraamu birondoolwa n’obwegendereza mu Kigambo kya Katonda eky’obunnabbi. Obusiraamu obw’e Buwalabu ge maanyi agali mu bunnabbi obusooka obw’emyaka kikumi mu ataano obw’okubonyaabonya. Okugattibwa kw’ebika ne Mohammed mu 606; oluvannyuma olutalo lwa Nineveh olwa “kisumuluzo” mu 627, nga luddirirwa okulagula kwa Mohammed okw’okugwa kwombi, Buperusi ne Rooma, nga kuzingirizibwa ku 628, oluvannyuma ne tuuka ku kufa kwe mu 632. Ennaku zino zikiikirira olukalala olugere olwa buli kimu mu mutendera gw’Obusiraamu.

Emyaka kikumi mu ataano oluvannyuma lwa Mohammed okufa mu 632, entebe y’amaanyi ey’Obusiraamu yava mu Buwalabu n’egenda e Turkiya, bwe yasindiikiriza Bbaruumi ey’Ebuvanjuba okuddayo emabega okutuuka e Constantinople. Akabi akasooka kaali kakiikirira Obusiraamu obw’e Buwalabu, era akabi ak’okubiri kaali kakiikirira Obusiraamu obw’e Turkiya. Munda mu kabi akasooka, obunnabbi bw’ebiseera byombi obw’emyaka kikumi mu ataano bwanjula okwawukana wakati w’Obusiraamu obw’e Buwalabu n’Obusiraamu obw’e Turkiya, nga bwe kikiikirirwa mu kwawukana kw’amazima ge gamu wakati w’akabi akasooka n’ak’okubiri.

Emyaka ekikumi mu ataano egisooka gyatandika n’okugwa kwa Buperusi era ne gimalirizibwa Roma ng’esibiddwa munda mu bbugwe bwa Konsitantinopo. Ekiseera ekyokubiri eky’emyaka ekikumi mu ataano kyatandika n’obuwanguzi bwa Osman (era ayitibwa ne Ottman) e Nikomedia. Obuwanguzi bw’Abaottoman e Nikomedia bwerekera ddala ku Kuzingiza kwa Nikomedia (mu nnaku zino İzmit, Turkey), okwabaawo okuva mu 1333 okutuuka mu 1337, nga Sultan Orhan Gazi (mutabani wa Osman I, omutandisi wa Obwakabaka bwa Ottoman Beylik) yazingiza ekibuga ekikulu eky’Ababizantiyamu ekya Nikomedia. Ekibuga kyegumya okumala emyaka egiwerako, naye oluvannyuma ne kikwatibwa mu 1337 olw’enjala n’obutaba na byetaago byonna. Eggye ly’Ababizantiyamu eryali mu kibuga lyakkirizibwa okuvaayo ne ligenda e Konsitantinopo. Nikomedia kyali kimu ku bifo eby’enkomerero eby’amaanyi eby’Ababizantiyamu mu Asia Minor (Anatolia). Okugwa kwakyo kwaggwaawo mu ngeri ey’omugaso okufuga kw’Ababizantiyamu mu bitundu ebisinga obungi eby’ebugwanjuba bwa Anatolia. Obuwanguzi buno bwakkiriza Abaottoman okunyweza obuyinza bwabwe mu Bithynia era ne beeyongera okugaziyaayo okusemberera Oluguudo lwa Bosporus. Bwali ddaala ddene nnyo eryabayambisa okutuuka ku buwangunzi obw’enkomerero obw’Abaottoman ku Konsitantinopo (obwabaawo emyaka egisukka mu kikumi oluvannyuma mu 1453). Okuzingiza kuno kutera okulabibwa ng’okumu ku buwanguzi obukulu obw’olubereberye obwafuula obwakabaka obutono obwa Ottoman beylik amaanyi agagenda galinnya mu kitundu.

Abasooka baffe abaasooka baategeera bulungi era ne bayigiriza nti ekigambo kino, “ekifo eky’awatukuvu we kyasuulibwa wansi” mu Danyeri essuula ey’omunaana n’olunyiriri olw’ekkumi n’olumu, kyatuukirizibwa Konstantino.

“Ekifo ekitukuvu” ekimanyisiddwa wano ye yeekaalu ya Pantheon mu kibuga Rooma, era “ekifo kya” yeekaalu eyo kyali Rooma. Rooma “yasuulibwa wansi” ne Konstantino bwe yalonda okusengusa ekibuga ekikulu eky’obwakabaka bwe okukitwala e Constantinople mu mwaka 330. Olunyiriri olw’ekkumi na lumu lukwatagana n’Okubikkulirwa essuula eky’ekkumi n’essatu, olunyiriri olw’okubiri, era lulaga ekintu kye kimu.

Ekisolo kyali Bbuloma eky’obupagaani, era Bbuloma eky’obupagaani ne kiwa ekkanisa y’Abaruumi “entebe yaakyo” ey’obuyinza mu 330, bwe kyasenguka n’ekitundu ky’obukulu n’akireeta ebuvanjuba, bwe kityo ne kireka ebbanga mu buyinza, eryo ekkanisa ey’obwapapa ne yeesiima nnyo okukozesa. Bwe tutandika olunyiriri lwa Bbuloma obw’ebuvanjuba okuva mu mwaka 330 okutuuka mu 1453, tusanga nti ku ntandikwa y’obunnabbi bwa Bbuloma obw’ebuvanjuba, ekibuga kya Bbuloma kyanyoomwa olw’okugaana kwa Constantine Bbuloma. Okunyoomwa okwo kwaddamu ne Kaisale omukazi Irene mu 782, ku nkomerero y’emyaka ekikumi mu ataano egy’okubonyaabonyezebwa. Okunyoomwa okwo kwombi kwaddamu ne Constantine ow’enkomerero.

Eŋombe eya kutaano n’eya mukaaga eza Okubikkulirwa essuula ey’omwenda ziwa ebikwata ku kugwa kwa Rooma ey’ebuvanjuba, ate era ne zirondoola okujja n’okugwa kw’Obusiraamu. Okuweereddwa okw’omu ggulu kututegeeza okusoma “okuyimuka n’okugwa” kw’obwakabaka mu bitabo bya Danyeri ne Okubikkulirwa. Obwakabaka obwo bulina engeri zaabwo ez’enjawulo ezikwatagana n’“okuyimuka n’okugwa” kwabwo okw’enjawulo. Okugwa kwa Yuda kwaleetebwa okulumbibwa okusatu ku Yerusaalemi. Abaebbulaniya baatwalibwa e Babulooni era baalikomawo wansi w’ebiragiro bisatu, ebyalitandikawo emyaka 2,300 egyaviirako bamalayika abasatu okuyingira mu byafaayo okuva mu 1798 okutuuka mu 1844. Babulooni yagwa mu kiro kimu. Rooma yasesaaganyizibwa, era mu kusaasaana kwayo ne wateekebwawo ebirenge bibiri ebya Rooma wansi w’ekifo kya Rooma ey’ebugwanjuba oba ey’ebuvanjuba. Okuyimuka n’okugwa kw’obwakabaka bwa Potolemee n’obwakabaka bwa Seleucid mu kitundu ekisooka eky’okusatu ekya Danyeri kkumi n’emu kulaga mu kifaananyi okuyimuka n’okugwa kwa Rooma eya bapapa. Obujulirwa obwo bwe bukkakkana bwokka ku lugero lwa Alekizanda n’okusaanuuka kwa Buyonaani. Okwawukana ne Rooma, Buyonaani yagabanyizibwa mu bitundu bina ebyatuuka ku nkomerero ne bifuuka bibiri. Rooma yagabanyizibwa mu buvanjuba n’ebugwanjuba, era oluvannyuma Rooma ey’ebugwanjuba yagabanyizibwa mu nnabbi mu bitundu bisatu, ekikiikirira gavumenti ya Rooma ey’emirundi esatu. Ku lwa Rooma ey’ebuvanjuba, Konsutantino yagabanya obwakabaka bwe eri batabani be abasatu. Kyeredde ddala nti Rooma ey’ebugwanjuba ne Rooma ey’ebuvanjuba miramwa gya kukwatagana egikiikirira ekkanisa ya Rooma n’eggwanga lya Rooma. Mu kwawulwa okwo okw’emirundi ebiri mulimu nate okwawulwa okw’emirundi esatu. Buyonaani yali okuva ku bina okutuuka ku bibiri, Babulooni yali kiro kimu, Yuda yali okulumbibwa okusatu. Ku bikwata ku Busiraamu, “okuyimuka” kwabwo kulagibwa ng’“okuteebwa,” ate “okugwa” kwabwo kuba “okukugirwa.”

Okufa okw’ekigendererwa okw’e Rooma ey’ebugwanjuba okuva mu 330 okutuuka mu 476 kukiikirira okufa okw’ekigendererwa okw’Amerika okuva mu 1798 okutuuka ku tteeka lya Ssande. Omwaka “330” n’omwaka “1798” byombi bubonero bwa bunnabbi obuyitibwa “ekiseera ekiragiddwa” oba “ekiseera eky’enkomerero” mu kitabo kya Danyeri. Omwaka 330 gulaga okutandika kwa Rooma ey’ebugwanjuba ne Rooma ey’ebuvanjuba. Enkomerero ya byombi kwe kunyoomebwa kw’omukulembeze wa Rooma, nga bwe kiri nti Konsitantiini yanyoomya ekibuga Rooma ku ntandikwa. Omwaka 476 gwali nkomerero y’ekiseera kya bunnabbi ekiraga engeri enzimba ya Rooma ey’ebyobufuzi ey’ekitiibwa gye yasaanawo wansi w’emitendera esatu. Ekiseera ekyatandika n’ekibuga okugaana mu 330 kyaddibwako okunyoomebwa kw’enzimba yaabwe yonna ey’ebyobufuzi—eggwanga lyabwe ery’ekitiibwa, eryali ekifo ekikulu kye baweenyumirizangamu mu Rooma ey’edda, lyasattulwawo, era oluvannyuma ne kituuka ku 476, lwe waali tewakyali kubaawo mufuzi ku Rooma eyava mu lulyo lwa Rooma olwennyini. Ennyiriri bbiri eza Rooma ezitandika mu mwaka 330, n’olunyiriri omwo ennyiriri ezo zombi mwe ziteekebwa, era mulimu ennyiriri bbiri eza bunnabbi ez’emyezi etaano. Olunyiriri lwa Rooma ey’ebugwanjuba lutandika era ne lukoma n’okunyoomebwa okw’ekigendererwa. Olunyiriri lwa Rooma ey’ebuvanjuba nalwo lutandika era ne lukoma n’okunyoomebwa okw’ekigendererwa mu 1449, nga Konsitantiini ow’enkomerero yasaba olukusa okufuga.

Kabaka waabwe yali Muhammad, kubanga ayogerwako mu lunyiriri olusooka, n’olwekyo si muntu mulala ow’Obusiraamu; ye Muhammad kabaka, era kabaka bwe bwakabaka, era Obusiraamu bwe bwakabaka bwa Muhammad.

Obusiraamu kye kisumuluzo ekyaggulawo obunnya obutaliiko bwegattiko ku 9/11 era kye kiggula obunnya obutaliiko bwegattiko mu kiseera ky’etteeka lya Ssande. Mu makkati g’ekiseera eky’okuteekebwako akabonero, era n’ensolo ekisota ey’obwegassi bw’ensi yonna yaava mu bunnya obutaliiko bwegattiko.

Tujja kweyongera mu maaso mu kiwandiiko ekiddako.