ፓኒየም — ቍጥር አርባጋ

ପାନିଅମ୍‌ର ଇତିହାସରେ ଆଣ୍ଟିଓକସ୍ ମାଗ୍ନୁସ୍ ଏବଂ ମାସେଡୋନ୍‌ର ଫିଲିପ୍‌ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମୈତ୍ରୀ-ଜୋଟ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧଟି ସରାସରି ଶିଶୁ ପ୍ଟୋଲେମି Vଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଆଣ୍ଟିଓକସ୍‌ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଫିଲିପ୍ ଏହି ଅର୍ଥରେ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ ଯେ, ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକରେ ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧାଭିଯାନ ଅନ୍ୟ ସେନାବଳଙ୍କୁ ମିଶରର ସେହି ଶିଶୁ-ରାଜାଙ୍କ ସହାୟତାକୁ ଆସିବାରୁ ବାରଣ କରିଥିଲା। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଲା, ଦକ୍ଷିଣର ଶେଷ ରାଜା ପୁଟିନ୍—ଯିଏ ମିଶରର ଶିଶୁ-ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଛାୟିତ ହୋଇଛନ୍ତି (ଏଠାରେ “ଶିଶୁ”ର ଭବିଷ୍ୟବାଣୀମୂଳକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଶେଷ ପିଢ଼ି)—ଟ୍ରମ୍ପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଟ୍ରମ୍ପ ଏଠାରେ ସେହି ଆଣ୍ଟିଓକସ୍ ମାଗ୍ନୁସ୍‌ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିନିଧିକୃତ, ଯିଏ ପାନିଅମ୍‌ରେ ପ୍ଟୋଲେମି Vଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଯେପରି ରେଗାନ୍ 1989 ମସିହାରେ USSRକୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ।

Filiph jechuun “farda jaallataa” jechuudha; “fardeen” immoo humna waraanaa fi humna dinagdee lamaan isaanii iyyuu ni agarsiisu. Fardeen gaariiwwan waraanaa ni harkisu, loltootaanis ni yaabamu; akkasumas fardeen meeshaalee gabaa geessuu keessatti ni sochoosu. “Fardeen” mallattoo “gaariiwwan waraanaa, dooniiwwanii fi abbootii fardaa” ti; kunis hariiroo bakka-bu’uummaa isaa keessatti mootii kaabaa wajjin, akkuma lakkoofsa afurtama keessatti ibsameetti, mallattoo jalqabaa Ameerikaa Dhaabbata Tokkummaa ta’eedha.

Hiriyaan Trump fakkeenya lama qaba; isaanis Filippoos Maqedooniyaa fi Heroodis Filippoos Tetraarkii dha. Heroodis Filippoos taʼe yookaan Filippoos Maqedooniyaa taʼe, mallattoon kun nama aangoo isaaf Qeesaar yookaan Anti’ookhosiin kenname jaallatu agarsiisa. Filippoos fardeen ni jaallata; Filippoos keessaa inni tokko immoo Maqedooniyaa irraa ture; Maqedooniyaanis mootummaa Aleeksaandor Guddichaa keessatti iddoo giddugaleessaa fi hundee taʼe qabattee turte.

ଏହା ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଭୂମି, ତାଙ୍କ ପିତା ଫିଲିପ୍ ଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କଠାରୁ ସେ ଉତ୍ତରାଧିକାରରେ ପାଇଥିବା ରାଜ୍ୟ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଉଦ୍‌ଗମମଞ୍ଚ ଥିଲା। ଗ୍ରୀସର ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ମାକେଦୋନ ଏହି ଅର୍ଥରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଥିଲା ଯେ, ସେହିଠାରେ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମରିକ କେନ୍ଦ୍ରଭୂମି ଭାବେ ଆଲେକ୍ସାଣ୍ଡରଙ୍କ ଜନ୍ମ (ପେଲ୍ଲାରେ, କ୍ରି. ପୂ. 356) ଓ ଲାଳନ-ପାଳନ ଘଟିଥିଲା; ଏବଂ ସେଠାରୁ ତାଙ୍କ ବିଜୟାଭିଯାନକୁ ଶକ୍ତିଦାନ କରିଥିବା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମ୍ପଦ, ମାନବଶକ୍ତି, ଓ ସଂଗଠନାତ୍ମକ ଗଠନ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ସାରକଥାରେ, ମାକେଦୋନ ହେଉଛି ଆଲେକ୍ସାଣ୍ଡରଙ୍କ ରାଜ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ରକ—ତାହାର ଆରମ୍ଭବିନ୍ଦୁ, ସାମରିକ ଶକ୍ତିର ଚାଳକ, ଏବଂ ସେହି ଅଞ୍ଚଳ ଯାହା ତାଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ତାହାର ସୀମାକୁ ଦୂରଦୂରନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତିକ୍ରମ କରି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମାକେଦୋନୀୟ ରାଜା ଭାବରେ ପରିଚୟକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିବିଡ଼ କରିରଖିଥିଲା।

መቄዶንያ የእስክንድር አራት ክፍል የተከፈለ መንግሥት ሰሜናዊ ክልልን ይወክላል። ስለዚህ አንዱ ፊልጶስ ቴትራርክ ነው፤ ትርጉሙም “አራተኛ ክፍል” ማለት ነው፤ ሌላው ፊልጶስም ከእስክንድር የቀድሞ ግዛት አራቱ ነፋሳት “አንድ አራተኛ” ነው።

ሄሮድስ ኪዳኑን የሚጥል ሰው ይወክላል። ወደ ሄሮድስ የሚወስደው የኤሳው የዘር ሐረግ የበኩርነት መብቱን ጥሎአል። በተመረጠ የኪዳን ሕዝብ ታሪክ መጀመሪያ ላይ፣ ኤሳው ክርስቶስ ለማጽናት የሞተለትን ኪዳን የሚጥሉ ሰዎች ምልክት ሆነ። እግዚአብሔር የተመረጠውን የኪዳን ሕዝቡን ወደ አሥራ ሁለት ነገዶች ሊያስፋፋ በሚፈልግበት በዚያ ትክክለኛ ጊዜ፣ ኤሳው ዐመፀ። በጥንታዊቷ እስራኤል መጨረሻ ላይ፣ አይሁድ በመስቀል አጠገብ “ከቄሣር በቀር ሌላ ንጉሥ የለንም” ብለው በተናገሩ ጊዜ፣ በመጀመሪያ በኤሳው የተመሰለው ነገር በመጨረሻ የአይሁድ ሕዝብ ምልክት ሆነ። የሄሮድስ የቤተሰብ የዘር ሐረግ ከኤሳውና ከአይሁድ የደም መስመር የተሠራ ነው፤ ይህም በመጀመሪያ በዐመፀኛ ኪዳን ጣሪ እና በመጨረሻ በዐመፀኛ የኪዳን ሕዝብ የተመሰለ የደም ሐረግ ነው።

ହେରୋଦ ମହାନ ସେହି କର ଆରୋପ କଲେ ଯାହା ଯୋସେଫ ଓ ମରିୟମଙ୍କୁ ବେଥଲେହେମକୁ ଆଣିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ତିନି ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ହେରୋଦ ମହାନଙ୍କ ପୁଅ ହେରୋଦ ଆନ୍ତିପାସ, କ୍ରୁଶର ସମୟରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ଜୀବନର ଜନ୍ମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟାବଧିକୁ ହେରୋଦଙ୍କ ପରିବାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାବେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରାଯାଇଛି; ଏପରିଭାବରେ ଏହି ଇତିହାସକୁ ଚୟିତ ଲୋକଙ୍କର ପରିଦର୍ଶନର ସମୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ, ଯେଉଁ ପରିଦର୍ଶନକୁ ଯିହୂଦୀମାନେ, ସାରଗର୍ଭରେ କହିଲେ, କେବେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।

Herodis Guddaan dhaloota Yesuusiif deebii kennuudhaan daa’imman ajjeese; akkasitti seenaa dhaloota Musee irra deebi’ee raawwate, yeroo Gibxi keessatti daa’imman ajjeefamaa turan sana. Ajjeechaan daa’immanii inni jalqabaa isa filatamaa eegamaa ture ajjeesuuf yaalii ture; ajjeechaan daa’immanii inni dhumaa immoo ammas isa filatamaa eegamaa ture ajjeesuuf yaalii ture. Kumni dhibba afurtamii afurii fi kuma afur Faarfannaa Musee fi Hoolichaa faarfatu; akkasumas raajii keessatti “faarfannaan” muuxannoo bakka bu’a. Kumni dhibba afurtamii afurii fi kuma afur yeroo muuxannoowwan wal-fakkaatan of keessaa qabu keessa jiraatu. Wal-fakkeenyota sana keessaa tokko Amajjii 22, 1973 irratti murtii Mana Murtii Olaanaatiin, Ameerikaa keessatti ulfa baafachuun akka hayyamamu taasiseen dhufe. Waggoota afurtamii sagalii itti aanan keessatti, namoonni miliyoona 66 tilmaamaan warra kuma dhibba afurtamii afurii fi kuma afur keessaa ta’uu danda’an ulfa baafannaa mootummaa federaalaatiin eeyyameen ajjeefaman.

Humni waraanaa ni mallatteessa:

ሰይጣኑ፥ ይህም አረማዊት ሮም የሆነችው፥ ለጳጳሳት ሥርዓት ሦስት ነገሮችን ሰጠችው፤ እነርሱም “ኀይሉን፥ ዙፋኑን፥ ታላቅም ሥልጣን” ናቸው። በቁጥር አሥራ ሁለት ውስጥ አሜሪካ፥ የምድር አውሬው፥ በፊቱ ያለውን የአውሬውን “ኀይል” ሁሉ እንደምትሠራ ተገልጻለች። ነገር ግን በቁጥር ሁለት ያለው “ኀይል” የተተረጎመበት የግሪክ ቃል፥ በቁጥር አሥራ ሁለት “ኀይል” ተብሎ ከተተረጎመው ቃል የተለየ ነው። በቁጥር ሁለት “ኀይል” የሚለው G1722 ነው፤ ትርጉሙም በፊት ለፊት ማለት ነው (በቀጥታም ሆነ በምሳሌያዊ ሁኔታ)፤ በመገኘት ፊት (በእይታ) ማለት ነው።

Jechi “power” jedhu lakkoofsa kudha lammaffaa keessatti argamu jecha Giriikii biraadha.

As keessatti jechi “power” G1832 jedhu hiikni isaa, (akka dandeettii keessatti); mirga, jechuunis dhiibbaa itti kenname: aboo, mootummaa seeraa, bilisummaa, humna, mirga, cimina. Jechi “power” jedhu lakkoofsa kudha lama keessatti lafa bineensi sun bineensa galaanaa sanaa irratti qabu akka aboo isaaf itti kenname taʼe agarsiisa—USA bakka-bu’aa bakka isaa buʼee hojjetu kan bineensa galaanaa sanaati. USA aboo itti kenname hundumaa kan bineensa isa duraa ni raawwata. Lakkoofsa lama keessatti Roomaan waaqeffannaa mootummaa durii papasiidhaaf wantoota sadii kenne. Clovis lola Tolbiac keessatti bara 496 humna waraanaa fi dinagdee isaa papasiidhaaf kenne. Constantine bara 330 “teessoo” mootummaa dabarseera; Justinian immoo bara 533 labsiidhaan phaaphaasii akka sirreessaa warra dogoggora amantii qabanii fi mataa waldoota amantii taʼeetti ibse. Clovis bara 496 keessa Reagan bara 1989 fakkeessa. Reagan Trump fakkeessa.

ଗ୍ରେଗୋରି ଅଫ୍ ଟୁର୍ସଙ୍କ ଅନୁସାରେ (ଯିଏ ପ୍ରାୟ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଲେଖୁଥିଲେ), କ୍ଲୋଭିସ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଉଥିଲେ ଏବଂ, ନିରାଶାବଶତଃ, ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ କାଥଲିକ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ କ୍ଲୋତିଲ୍ଦେ ଜଣେ କାଥଲିକ ବର୍ଗୁଣ୍ଡିୟ ରାଜକୁମାରୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ପୌରାଣିକ ଧର୍ମରୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ। କ୍ଲୋଭିସ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ ଯେ, ଯଦି ସେ ବିଜୟୀ ହେବେ, ତେବେ ସେ କାଥଲିକ ଧର୍ମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ପରିସ୍ଥିତିର ପଟପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲା—ଏହା ଦିବ୍ୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପରୁ କିମ୍ବା ସାମରିକ କୌଶଳରୁ ହୋଇଥିଲା କି ନୁହେଁ—ଏବଂ କ୍ଲୋଭିସ ଆଲେମାନ୍ନିମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି, ସେମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସେନାବଳକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିଦେଲେ। ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପ୍ରତି ଅଟଳ ରହି, ସେ କାଥଲିକ ଧର୍ମକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ବିଶପ ରେମିଜିଉସ୍ (ସେଣ୍ଟ ରେମି)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରେଇମ୍ସରେ ବପ୍ତିସ୍ମା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯାହା ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ୪୯୬ ମସିହାର ବଡଦିନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

Jijjiiramni isaa yeroo murteessaa taʼe agarsiise; kunis mootota Jarmanii keessaa Kiloovis mootii Kaatoolikii jalqabaa akka taʼu isa taasise (akka Visigootota yookaan Ostrogootota Kiristaana Aariyaanii irraa adda taʼeen). Kun Faransaayota Waldaa Roomaa wajjin walitti hidhate; kanaanis uummata Gaaloo-Roomaa fi paaphaasii irraa deeggarsa akka argatu godhe. Cuuphaan Kiloovis yeroo baayʼee akka “dhaloota Faransaay” kan mallattoo qabuutti, akka saba Kaatoolikii tokkootti ni ilaalama; kunis mootummaa barbarootaa biroo kanneen Aariyaanizimii yookaan waaqeffannaa waaqota hedduu hordofan irraa isa adda baasa. Kanaaf, Kaatoolikizimiin Faransaayiin akka “angafaa Waldaa Kaatoolikii” fi akkasumas akka “intala angafaa Waldaa Kaatoolikii” jedhee waama.

Yeroo Kiloovis bara 496 keessa humna bakka-bu’aa jalqabaa paaphaasummaa ta’e, innis Reegan isa bara 1989 keessa humna bakka-bu’aa ta’e fakkeesse. Seenaa Reegan fi Paaphaasii Yohaannis Phaawulos II keessatti, kakuu iccitii qabu tokko kaayyoo mootii kibbaa buusuuf jedhuun hundeeffame. Bara 1798 irraa kaasee hamma seera Dilbataaatti sagaagaltuun Xiiros ni dhokatti; isheenis sagaagaltuuuma sana kan hidda ishee gara Maqedooniyaa mootummoota keessaa kaabaa irra caalaa ta’etti deebifattu dha. Isheen mootii kaabaa ti; raajii keessatti dhokatte, garuu amma iyyuu dogoggora hin qabdu jechuun of waamti.

pope kunis “warra kakuu dhiisan” ni bakka bu’a; isaanis, waraana bakka-bu’ummaa sadii hunda keessatti raajii keessatti dhokfaman iyyuu, dhuma irratti seenaa Lola Paaniyam keessatti mul’ataatti ni dhufu. Ce’umsa Roomaa Impaayera irraa gara Roomaa paappasummaa keessatti, Daanyel yeroo Roomaan waaqeffannaa sobaa hordoftu akka mootummaa afuraffaa raajii Macaafa Qulqulluu taatee yeroo ishee xumuraatti ga’aa jirtu ni adda baasa.

“kakuu qulqulluu dhiisan” kan jedhu keessatti waldaan Kaatolikii agarsiifamti. Warri kakuu qulqulluu dhiisan, akka Phaawuloositti, dura namni cubbuu mul’atuu isaatiin dura kan kufu ta’uudhaan, waldaa Phergaamoon kan Yohaannis Mul’ataan ibsame, waldaa waliigaluudha. Kaatolikummaan warra kakuu dhiisanidha; kunis haleellaa Dubbii Waaqayyoo irratti geessifameen akkasumas Sanbata guyyaa torbaffaatiin kan bakka buufameedha; isaan lachanuu yeroo Qonstantiin irraa jalqabee haleellaa itti fufiinsa qabu jalatti galfaman. Duraan boqonnaa kudha tokko keessatti “kakuu”nis akkasuma eerameera.

Ayaata kana keessatti “inni” gara biyya isaa ofii isaatti deebi’a; achii boodammoo deebi’ee gara biyya isaa ofii isaatti ni deebi’a. Deebiin lamaan kun moo’icha lama bakka bu’u; isaanis ergasii “deebii” injifannoodhaan guutame gara magaalaa Roomitti godhameen hordofaman. Inni jalqabaa Lola Actium kan bara dhaloota Kiristoos dura 31 keessatti Antonii fi Kiliyoopaaxiraa irratti taasifame ture; inni lammaffaan immoo erga bara dhaloota Kiristoos boodaa 70 keessatti Yerusaalem barbadaa’e boodadha. “Yeroon murtaa’e” jedhu ayaatota keessatti ibsame sun bara 330 dha; kunis xumura “yeroo” raajii kan lakkoofsa digdamii afur keessatti ibsamee fi waggaa dhibba sadii fi jahaatama waliin wal qixxaatu adda baasa.

Tokko mootummoota sobaan dubbatan sun “yeroo murteeffametti” dura akkas godhu; “dhumni garuu amma iyyuu yeroo murteeffamettitti ta’aatii.” Gaaffiin ilaalamuu qabu tokko, yeroo lakkoofsi kun, “Akkasitti inni qabeenya guddaadhaan biyya isaatti deebi’a” jedhu maal jechuu isaa ti. Inni yeroo murteeffametti akka deebi’u jechuu dha moo? Yookaan erga lamaan sun minjaala irratti soba dubbatan booda akka deebi’u, kanaafis deebi’in sun yeroo murteeffametti dura akka ta’u jechuu dha?

ዩርያ ስሚዝ እቲ ክልተ ምምላስ 31 ዓ.ዓ. ቅ.ል. እና 70 ዓ.ዓ. ድ.ል. ምዃኑ ይለልይ፣ እዚ ድማ ቅድሚ 330 ዓመት ዝርከብ ታሪኽ ይወክል፣ እዚ ኸኣ እቲ ዝተመደበ ጊዜ እዩ። ስሚዝ እውን እቲ ኣብ ቍጽሪ ሃያ ትሽዓተ ዝተጠቐሰ “ምምላስ” ድሕሪ 330 ምዃኑ ይጠቕስ፣ እዚ ድማ ከምቲ ድሕሪ ውግኣት ኣክቲየምን የሩሳሌምን ዝተኸተሉ ምምላሳት ዝነበረ ስኬት ዘይብሉ እዩ። ትርጉሙ ኸኣ፣ ቅድሚ እቲ ዝተመደበ ጊዜ ሓደ ምርኻብ ኣሎ ኣብኡ ሓሶት ይንገር፤ ድሕሪኡ ድማ ሓደ ካብቶም ክልተ ነገሥታት ሓሶት ዝነግሩ ዝነበሩ ብዙሕ ሃብቲ ሒዙ ይምለስ፣ ድሕሪኡ ኸኣ ኣንጻር እቲ ቅዱስ ኪዳን ይቃወም፣ ተግባራት ይፍጽም፣ ኣብ 330 ዓመት ድማ ይምለስ፣ እዚ ኸኣ እቲ ዝተመደበ ጊዜ እዩ።

Inni ergaa kibba irratti haleellaa raawwata; garuu kun lola Actiumii yookaan badiisa Yerusaalem irraa adda ta’a. Seenaa bara 70 Dh.K.B. lakkoofsota keessatti ibsame, dhuma saba kakuu Waaqayyoo filatamanii kan kutaa sana keessatti “kakuu qulqulluu” jedhamuun bakka bu’anii agarsiisa. Lakkoofsa soddoma keessatti Roomaan waaqa-tolcha taate warra kakuu qulqulluu dhiisan wajjin hubannoo qabdi. Bara 70 Dh.K.B. dhumni guutuun Israa’el durii isa dhugaa akka saba kakuu Waaqayyoo ture, lakkoofsi soddoma immoo seenaa jaarraa afur bara 70 Dh.K.B. booda jiru adda baasee ibsa. Warri seenaa lakkoofsa soddoma keessatti bakka bu’ame keessatti kakuu dhiisan, warra kakuu Waaqayyoo fi saba Kiristaanaa Isaa gidduutti seename dhiisanidha. Roomaan Phaaphaasii waldaa amantii taatee warra lakkoofsa soddoma keessatti kakuu qulqulluu dhiisan jedhamanii bakka bu’amanidha.

Aayatni digdamii sagaltamaatti bara 330 nu geessa; innis yeroo murteeffame kan Konstantinos magaalaa mootummaa gara Konstantinoopoliisitti ceesisuun raawwatameedha. Mallattoo yeroo sanaatti Roomaan waaqeffannaa waaqolii gara waraana kibbaatti harkifamti turte; garuu akka Aktiyumii fi Yerusaalemitti milkaaʼina hin arganne. Aayata soddomaa keessatti immoo Roomaan waaqeffannaa waaqolii Gensariikiin haleelamti; innis waraana galaanaa isaa Kiittim irraa eegale, kan yeroo ammaa Kaarteej jedhamuun beekamudha. Waraanni kun kan Roomaa waaqeffannaa waaqolii irratti geggeeffame, kitaaba Mulʼataa keessatti akka malakata lammaffaa malakoota torbanii keessaa bakka buʼees dhihaateera. Humnoonni malakata sana keessaa afran jalqabaa Roomaa Dhihaa bara 476tti xumura irratti geessan. Malakoota afran jalqabaa sana keessaa, malakanni lammaffaan—innis dooniiwwan Kiittim—isa hamaa caalaa ture; sababiin isaa Gensariik galaanota toʼate, badhaadhinni mootummaa sanas gogee dhume.

መርከባት ኪቲም ብምግጣሞን ብምሕዛኑን፡ ይምለስ እሞ ኣብቲ ቅዱስ ኪዳን ቁጥዓ ይህልዎ። እዚ ድማ ክሳዕ ሓይሊ ጳጳስነት ብ538 ዝተጠናኸረሉ ታሪኽ ብምድላው፡ ብውግእ ኣብ ልዕሊ ቃል ኣምላኽ ተፈጺሙ። ድሕሪኡ ይምለስ እሞ “ምስቶም ነቲ ቅዱስ ኪዳን ዝሓድጉ ምስትውዓል” ይህልዎ። እቲ መሳተፍ ኣብ መንጎ ጣዖታዊትን ጳጳሳዊትን ሮሜ፡ ብ533 ብኣዋጅ ዩስቲንያኖስ ተፈጺሙ። እታ ቀጻሊት ፍቕዲ፡ ማለት ፍቕዲ ሰላሳን ሓደን፡ ድሕሪኡ ብኸመይ ጣዖታዊት ሮሜ “ተሓዚና” ከም ዝነበረት ትቕጽል። ኣብ 2 ተሰሎንቄ፡ ጳውሎስ ጣዖታዊት ሮሜ ንጳጳስነት ብ538 ስልጣን ካብ ምውሳድ “ከልኪላቶ” ከም ዝነበረት ይምህር። ድሕሪ ካብ ባሕርታት ብዝመጸ መጥቃዕቲ ኢኮኖሚ እቲ መንግስቲ ዝወደቐሉ ምሕዛኑ፡ ኣብቲ ቅዱስ ኪዳን ቁጥዓ ይህልዎ፡ ከምኡውን ምስቶም ነቲ ኪዳን ዝሓድጉ ምስትውዓል ይህልዎ። ኣብተን ቀጻሊ ፍቕድታት፡ “ሰራዊት” ተባሂሉ ዝተመልከተ፡ እቲ ብ496 ብክሎቪስ ንጳጳስነት ዝተዋህበ ሓይሊ ዝውክል እዩ፤ ንሱ ድማ ይቐርብ እሞ ነቲ መቕደስ ሓይሊ የርክሶ፣ እዚ ኣብ ታሪኽ ከተማ ሮሜ ዝውክል ነበረ፤ ድሕሪኡ ጣዖታዊት ሮሜ ነቲ ሃይማኖት ጣዖትነት (እቲ ዘወትሩ) ካብቲ ግዝኣት ትወግዶ እሞ ብካቶሊካውነት ትትክኦ፣ ከምኡውን ብ538 ንጳጳስነት ኣብ ዝፋን ተቐምጦ።

Papacy 538 keessa humna argatte yeroo sanatti, dhugaa ba’umsa raajii tokkoo fi akkasumas dhugaa ba’umsa seenaa tokkoo, kanneen lakkoofsota nu ilaalchaa jirru keessatti bakka bu’an, ni dhiheessite. Bara 538 jechuun bara 31 Dh.K.D. fi lolaa Actiumiin fakkeeffameera. Daani’el boqonnaa saddeet, lakkoofsa sagal keessatti, Roomaan waaqeffannaa ormaa lafaa teessoo fudhachuuf gufuuwwan teessuma lafaatiin ibsaman sadii ni mo’atti. Inni jalqabaa Suuriyaa gara bahaa ture; itti aansuun Yihudaa fi Yerusaalem, sana booddee immoo Gibxi lolaa Actiumi irratti ture. Roomaan Phaaphaasii akkasuma gaanfota sadii irraa buqqifaman ni qabaatti; keessaa inni sadaffaan Gootoota ture, isaanis bara 538 keessatti magaalaa Roomaa keessaa ari’amaniiru. Roomaan waaqeffannaa ormaa fi Roomaan Phaaphaasii dhugaa baatota lama ni dhiheessu; isaanis akka lolaan Actium bara 538 wajjin wal-simu adda baasu; akkasumas 538 seera Dilbataa Ameerikaa keessatti agarsiisa, yeroo Roomaan ammayyaa yeroo qorannoon cufamutti mootummaa olaantummaa guutuu qabdu.

Nuyi kuruuf waliigalaa keeyyata digdamii torbaa hanga soddomaafi tokkootti xumurree jirra.

Maqaa itti aanu keessatti, aayatawwan kanneen irratti xiyyeeffannee, kutaa kana seenaa aayata kudha tokko hamma kudha shanitti wajjin wal simsiisuu hojii jalqabuuf jirra.